Əhəmiyyətsiz ilə mübahisə edilə bilən əqdin fərqi

Kamran 18 000 manata avtomobil alır, bir ay sonra servisdə öyrənir ki, yürüş göstəricisi 180 000 kilometrdən 90 000-ə endirilib. Satıcı isə «müqavilə imzalanıb, iş bitib» deyir. Kamranın vəziyyətini hüquqda mübahisə edilə bilən əqd anlayışı həll edir və onu əhəmiyyətsiz əqddən ayırmaq həm məhkəmədə, həm də vəkillik və hakimlik testlərində ilk addımdır.

Etibarsız əqdin iki növü

Mülki Məcəllənin 337-ci maddəsi etibarsız əqdləri iki qrupa bölür. Əqd ya Məcəllədə göstərilən əsaslara görə məhkəmə onu etibarsız hesab etdiyi üçün (mübahisə edilə bilən əqd), ya da belə qərardan asılı olmayaraq (əhəmiyyətsiz əqd) etibarsızdır. Bölgünün arxasında sadə məntiq dayanır: qüsur nə qədər ağırdır və kimin marağına toxunur?

Əhəmiyyətsizlik ümumi maraq pozulanda yaranır: əqd qanunun qadağasına ziddir və ya tərəflər ümumiyyətlə hüquqi nəticə istəməyiblər. Mübahisə edilə bilənlik isə konkret şəxsin iradəsinin qüsurlu formalaşması ilə bağlıdır. Burada qanun seçimi həmin şəxsə buraxır: əqdi saxlamaq da, məhkəmədə dağıtmaq da onun ixtiyarındadır.

Əhəmiyyətsiz əqd: qərarsız da etibarsızdır

Əhəmiyyətsiz əqd heç vaxt hüquqi qüvvəyə minmir. Məhkəmə qərarı burada etibarsızlığı yaratmır, yalnız onu təsdiq edir və nəticələri tətbiq edir. Buna görə nəticələrin tətbiqini istənilən maraqlı şəxs tələb edə bilər: tərəflərdən biri, kreditor, vərəsə, hüququna toxunulan üçüncü şəxs. Məhkəmə başqa iş üzrə baxarkən əqdin əhəmiyyətsiz olduğunu görürsə, tərəf bunu xahiş etməsə də ona əsaslanan tələbi təmin etməməlidir.

Tipik hallar bunlardır:

• yalnız göz üçün, hüquqi nəticə yaratmaq niyyəti olmadan bağlanan uydurma əqd və başqa əqdi pərdələyən yalan əqd (Mülki Məcəllə, 340-cı maddə);
• qanunun imperativ qadağasına və ya əxlaq normalarına zidd əqd.

Rəşad kreditordan qorxub mənzilini qardaşına 1 000 manata «satır». Pul ödənilmir, Rəşad mənzildə yaşamağa davam edir. Bu, uydurma əqddir: tərəflər mülkiyyətin keçməsini istəməyib, yalnız görüntü yaradıblar. Rəşaddan 40 000 manat tələb edən kreditor əqdin tərəfi olmasa da, maraqlı şəxs kimi onun əhəmiyyətsizliyinin nəticələrinin tətbiqini tələb edə bilər. Belə sxemlərin risklərini əmlakı başqasının adına keçirməyin riskləri yazısında ayrıca izah etmişik.

Mübahisə edilə bilən əqd: iddia yoxdursa, əqd qüvvədədir

Mübahisə edilə bilən əqd bağlandığı andan adi əqd kimi işləyir: mülkiyyət keçir, öhdəliklər icra olunur. Etibarsızlıq yalnız qanunda göstərilən şəxs iddia qaldıranda və məhkəmə onu təmin edəndə yaranır. Məhkəmə əqdi etibarsız hesab etdikdən sonra isə o, bağlandığı andan etibarsız sayılır, yəni qərar geriyə doğru işləyir.

Tipik əsaslar aldatma, zorakılıq və ya hədə, əhəmiyyətli yanılmadır. Bu hallarda əqdin məzmunu qanuna zidd deyil, problem iradənin necə formalaşmasındadır. Kamranın işi buna yaxşı nümunədir: avtomobilin alqı-satqısı qanuni əqddir, amma satıcı həlledici faktı gizlədib. Kamran seçim edir: ya məhkəmədən əqdin etibarsız hesab edilməsini və 18 000 manatın qaytarılmasını istəyir, ya da avtomobili saxlayır. İddia qaldırmasa, əqd qüvvədə qalır və heç kim onun əvəzinə bu yolu seçə bilməz.

Əhəmiyyətsiz və mübahisə edilə bilən əqd: müqayisə cədvəli

Etibarsızlığın nəticələri eynidir, müddətlər fərqlidir

Hər iki halda əsas nəticə iki tərəfli qaytarmadır: tərəflər əqd üzrə aldıqlarını bir-birinə qaytarır, natura şəklində qaytarmaq mümkün deyilsə, dəyəri pulla ödənilir. Aldatma və ya hədə ilə bağlanmış əqddə zərər çəkən tərəf bundan əlavə dəymiş ziyanın ödənilməsini də tələb edə bilər.

Hər iki növ üçün iddia müddəti ayrıca müəyyən edilib, onların uzunluğu və başlanğıc anı fərqlidir. Konkret müddətləri Mülki Məcəllənin iddia müddətinə dair müddəalarından e-qanun.az-da yoxlayın. Ümumi qaydaları iddia müddəti yazısında izah etmişik.

Etibarsızlığı müqavilənin ləğvi ilə qarışdırmaq da tez-tez rast gəlinən səhvdir. Etibarsız əqd bağlandığı andan hüquqi nəticə yaratmır, ləğv isə qüsursuz bağlanmış müqaviləyə sonradan xitam verir. Bu fərqi müqavilənin ləğvi ilə birtərəfli imtinanın fərqi yazısında ətraflı açmışıq.

Tez-tez verilən suallar

Mübahisə edilə bilən əqdi etibarsız saymaq üçün mütləq məhkəməyə getmək lazımdırmı?

Bəli, bu növ əqdi etibarsız edən məhz məhkəmə qərarıdır. Tərəflər razılaşaraq müqaviləyə xitam verə bilər, amma bu artıq etibarsızlıq deyil, müqavilənin ləğvidir.

Əqdin bir hissəsi etibarsızdırsa, bütün əqd dağılır?

Adətən yox. Əqd həmin hissə olmadan da bağlanardısa, bir hissənin etibarsızlığı qalan hissələrə təsir etmir.

Əhəmiyyətsiz əqdin nəticələrini kim tələb edə bilər?

İstənilən maraqlı şəxs: tərəflər, kreditorlar, vərəsələr və hüququ əqdə toxunan başqa şəxslər. Məhkəmə də əhəmiyyətsiz əqdə əsaslanan tələbi tərəf xahiş etməsə belə təmin etməməlidir.

Aldatma ilə bağlanmış müqavilə nə vaxt etibarsız olur?

Məhkəmə aldadılan tərəfin iddiasını təmin edəndə. Bundan sonra əqd bağlandığı andan etibarsız sayılır və tərəflər aldıqlarını bir-birinə qaytarır.