Uydurma və yalan əqd: əmlakı başqasının adına keçirməyin riskləri

Məhkəmə borcun ödənilməsi barədə qərar çıxaranda və ya boşanma yaxınlaşanda çoxları eyni fikrə düşür: evi, maşını qohumun adına keçirmək. Kağız üzərində bu, adi alqı-satqı və ya bağışlamadır, hüquq baxımından isə çox vaxt uydurma və yalan əqd kateqoriyasına düşür. Bu sxemin ilk qurbanı da adətən əmlakın əsl sahibi olur.

Uydurma əqd: görüntü var, niyyət yoxdur

Mülki Məcəllənin 340-cı maddəsinə görə yalnız göz üçün, ona uyğun hüquqi nəticələr yaratmaq niyyəti olmadan bağlanmış əqd uydurmadır. Tərəflər müqavilə imzalayır, hətta onu qeydiyyatdan keçirir, amma heç biri mülkiyyətin həqiqətən keçməsini istəmir. Bütün bunlar üçüncü şəxslər, yəni kreditor, icra məmuru və ya həyat yoldaşı üçün qurulmuş dekorasiyadır.

Belə əqd əhəmiyyətsizdir: məhkəmə qərarından asılı olmayaraq etibarsızdır və ona istənilən maraqlı şəxs istinad edə bilər. Bu növün mübahisə edilə bilən əqddən necə fərqləndiyini əhəmiyyətsiz və mübahisə edilə bilən əqdin fərqi yazısında izah etmişik.

Tural Anara 30 000 manat borcludur və məhkəmə qərarı artıq qüvvəyə minib. Qərardan 5 gün sonra Tural avtomobilini əmisi oğluna 2 000 manata «satır», amma maşını özü sürməyə davam edir, sığortasını da özü ödəyir. Anar maraqlı şəxs kimi məhkəməyə müraciət edir və bu halların hər birini sübut kimi göstərir. Əqd uydurma sayıldığı üçün avtomobil hüquqən Turalın mülkiyyətində qalır və icra məmuru ona tutma yönəldə bilər.

Yalan əqd: bir əqdin arxasında başqası

Yalan əqd başqa əqdi pərdələmək üçün bağlanır. Burada tərəflər hüquqi nəticə istəyir, sadəcə kağızda yazılandan fərqli nəticə: satış yazılır, bağışlama nəzərdə tutulur və ya əksinə. Qanun yalan əqdi əhəmiyyətsiz sayır, tərəflərin həqiqətən nəzərdə tutduğu əqdə isə onun mahiyyətinə uyğun qaydaları tətbiq edir.

Praktik nəticə budur: pərdənin arxasındakı əqd öz tələblərinə cavab verirsə, məhkəmə onu həqiqi əqd kimi qiymətləndirir. Məsələn, paylı mülkiyyətdə digər mülkiyyətçilərin üstün alma hüququndan yan keçmək üçün satış bağışlama kimi rəsmiləşdirilibsə, əslində alqı-satqı olduğu sübut ediləndə alqı-satqının qaydaları, o cümlədən üstün alma hüququ işə düşür.

Uydurma və yalan əqd: müqayisə cədvəli

Əmlakı başqasının adına keçirməyin riskləri

Sxem qurulanda hamı «öz adamımızdır» deyir. Qanun isə qeydiyyata baxır və qeydiyyatdakı şəxsi mülkiyyətçi hesab edir. Əqdin uydurma olduğu sübut edilənədək əsl sahib bu riskləri daşıyır:

1. Qeydiyyatdakı şəxs əmlakı sata, girov qoya və ya bağışlaya bilər. Reyestrə etibar edən vicdanlı alıcıdan əmlakı geri almaq isə çox çətindir.
2. Onun öz kreditorları həmin əmlaka tutma yönəldə bilər.
3. O vəfat etsə, əmlak onun vərəsələrinə keçir və əsl sahib vərəsəlik mübahisəsinin tərəfinə çevrilir.
4. «Satış» onun nikahı dövründə olubsa, həyat yoldaşı əmlakı birgə mülkiyyət kimi bölgüyə cəlb etməyə çalışa bilər.
5. Əsl məqsəd kreditordan və ya həyat yoldaşından gizlətmək idisə, onlar əqdin nəticələrini aradan qaldırır və əmlak yenə tutulur.

Uydurma necə sübut edilir?

Əqdin uydurma və ya yalan olduğunu iddia edən şəxs bunu sübut etməlidir. Sənədlər adətən qüsursuz tərtib edildiyi üçün məhkəmə halların məcmusuna baxır:

• pul ödənilməyib və ya ödəniş heç bir sənədlə təsdiqlənmir;
• qiymət bazar qiymətindən kəskin aşağıdır;
• «satıcı» əmlakdan istifadəyə davam edir, kommunal xərcləri özü ödəyir;
• tərəflər yaxın qohum və ya dostdur;
• əqd borc yarandıqdan, iddia qaldırıldıqdan və ya boşanma başlayandan dərhal sonra bağlanıb.

Əsl sahibin əlində əmlakın ona qaytarılacağı barədə yazılı razılaşma olsa belə, bu sənəd çox vaxt sxemin qanunsuz məqsədini də üzə çıxarır. Kreditorun əlinə keçəndə o, əsl sahibin əleyhinə işləyir.

Sxem geri də dönə bilər. Elvinin atası «qardaşlar sonra mübahisə etməsin» deyə mənzili ona bağışlamaq əvəzinə 50 000 manata «satır», pul isə ödənilmir. Ailə Məcəlləsinə görə nikah dövründə bağışlama yolu ilə alınan əmlak həmin həyat yoldaşının şəxsi mülkiyyətidir, alqı-satqı ilə alınan isə bir qayda olaraq birgə mülkiyyətə düşür. Boşanmada Elvinin həyat yoldaşı mənzilin yarısını tələb edir. Elvin indi əqdin əslində bağışlama olduğunu sübut etməlidir, müqavilədə isə «qiymət tam ödənilib» yazılıb. Bölgü qaydalarını ər-arvadın birgə əmlakının bölgüsü yazısında izah etmişik.

Tez-tez verilən suallar

Qohumun adına keçirdiyim evi necə geri ala bilərəm?

Ən təhlükəsiz yol qohumun əmlakı yeni əqdlə sizə qaytarmasıdır. Buna razı olmasa, məhkəmədə əqdin uydurma və ya yalan olduğunu sübut etməli olacaqsınız: ödənişin olmaması, əmlakdan sizin istifadə etməyiniz və xərcləri ödəməyiniz burada əsas sübutlardır.

Kreditor əqdin tərəfi deyil. O, əqdi mübahisələndirə bilərmi?

Bəli. Uydurma və yalan əqd əhəmiyyətsiz olduğu üçün onun nəticələrinin tətbiqini istənilən maraqlı şəxs tələb edə bilər. Kreditorun marağı borcun həmin əmlak hesabına ödənilməsidir.

Uydurma və yalan əqdi necə ayırmaq olar?

Özünüzə bir sual verin: tərəflər ümumiyyətlə hüquqi nəticə istəyirdimi? İstəmirdilərsə, əqd uydurmadır. İstəyirdilər, amma kağızda yazılandan fərqli nəticəni, deməli, yalandır.