Valyuta vəsaitinin ölkəyə qaytarılmaması (İXM 430): azaldılan cərimələr və azadolma

Xarici alıcı ixrac etdiyiniz malın pulunu aylardır köçürmür, yaxud avans ödədiyiniz təchizatçı nə malı göndərir, nə də pulu qaytarır. Bu vəziyyətin bir tərəfi mülki mübahisədir, digər tərəfi isə valyuta vəsaitinin ölkəyə qaytarılmaması üzrə inzibati məsuliyyət. 2026-cı ilin sentyabrında bu məsuliyyət xeyli yumşaldılıb.

İXM 430 hansı halları əhatə edir?

Valyuta tənzimi qaydalarına görə xarici iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olan rezident bu fəaliyyətdən əldə etdiyi valyutanı müəyyən müddətdə ölkəyə qaytarmalıdır. Praktikada iki tipik vəziyyət yaranır.

Birincisi, ixracatçı malı və ya xidməti xaricə satıb, alıcı isə pulu köçürməyib. İkincisi, idxalçı xaricə avans ödəyib, mal gəlməyib, pul da geri qaytarılmayıb. Hər iki halda ölkə ya malı, ya da onun əvəzi olan valyutanı itirir — maddənin məntiqi budur.

Qaytarılma müddətləri valyuta tənzimi haqqında qanunvericilik və Mərkəzi Bankın qaydaları ilə müəyyən edilir. Konkret müqavilə üzrə müddəti cbar.az və e-qanun.az-dakı cari mətnlərdən yoxlayın. Sahibkarlar üçün 2026-cı ilin digər vergi və maliyyə yeniliklərini vergi dəyişiklikləri barədə ümumi yazıda toplamışıq.

02.09.2026 dəyişiklikləri: nə dəyişdi?

Dəyişikliyin dörd əsas nəticəsi var. Hüquqi şəxslər üçün cərimə aşağı salınıb, vəzifəli şəxslər üçün hədd 10–20% təşkil edir, «az miqdarda» anlayışı maddədən çıxarılıb, valyutanın vaxtında qaytarılması isə məsuliyyətdən azadolma əsasıdır.

«Az miqdarda» ifadəsinin çıxarılmasının konkret işə təsirini qiymətləndirmək üçün maddənin köhnə və yeni mətnini yan-yana qoyub oxuyun. Cərimənin miqyasını isə rəqəmlə görmək daha asandır. Tutaq ki, qaytarılmayan məbləğ 20 000 dollardır:

Valyutanı qaytarsanız, məsuliyyətdən azad olursunuz

Yeni redaksiyanın ən praktik müddəası budur: icraat zamanı, məhkəmə qərar qəbul edənədək valyuta ölkəyə qaytarılarsa, şəxs məsuliyyətdən azad edilir. Yəni protokolun tərtib olunması hələ son deyil, borcu bağlamaq üçün son pəncərədir.

1. Xarici tərəf-müqabilə yazılı tələb göndərin və qaytarılma üçün konkret tarix istəyin.
2. Vəsait daxil olan kimi bankdan köçürməni təsdiq edən çıxarış alın.
3. Çıxarışı və müqaviləni işə baxan məhkəməyə təqdim edin, icraata xitam verilməsini xahiş edin.
4. Tam məbləğ gəlmirsə, qaytarılan hissəni ayrıca sənədləşdirin: qaytarılmayan məbləğ azaldıqca cərimənin hesablandığı baza da kiçilə bilər.

Kənanın nümunəsi. Kənan direktoru olduğu şirkət xaricə 50 000 dollarlıq meyvə ixrac edir, alıcı isə cəmi 30 000 dollar köçürür. Qalan 20 000 dollar vaxtında qaytarılmır və protokol tərtib olunur. Yeni redaksiyada şirkət üçün cərimə 4000–6000 dollar ekvivalentindədir, köhnə qaydada isə 6000–10 000 olardı. Kənan alıcı ilə razılaşıb qalan məbləği iş məhkəmədə baxılana qədər ölkəyə gətirir və şirkət məsuliyyətdən azad edilir.

Köhnə protokollar: yeni qayda sizə şamil olunurmu?

Konstitusiya və İnzibati Xətalar Məcəlləsi məsuliyyəti yüngülləşdirən və ya aradan qaldıran qanunun geriyə qüvvəsini tanıyır. Bu prinsipin məntiqini yüngülləşdirən qanunun geriyə qüvvəsi yazısında cinayət hüququ nümunəsində izah etmişik. Protokol dəyişiklikdən əvvəl tərtib olunubsa, amma iş hələ baxılmayıbsa, aşağı cərimə hədləri və qaytarılma ilə azadolma imkanı sizə də şamil olunmalıdır.

Qərar artıq çıxarılıb, amma şikayət müddəti bitməyibsə, şikayətdə yeni redaksiyaya istinad edin. Müddət qərarın surətini aldığınız gündən 10 gündür, şikayətin quruluşu isə inzibati xəta qərarından şikayət qaydası yazısındadır. Qüvvəyə minmiş qərarlarla vəziyyət ayrıca təhlil tələb edir.

Pul qaytarıla bilmirsə: müdafiə xətti

İnzibati xəta təqsirli hərəkət və ya hərəkətsizlikdir. Xarici tərəf-müqabil müflisləşibsə, pulu mənimsəyibsə və ya köçürmə başqa səbəbdən mümkünsüzdürsə, şirkətin qaytarılma üçün hansı tədbirləri gördüyü həlledici sual olur.

Müdafiəni gücləndirən sənədlər bunlardır: pretenziya məktubları, xarici tərəfə qarşı qaldırılmış iddia və ya arbitraj müraciəti, bankla yazışmalar, müqavilənin icrasına mane olan halları təsdiq edən sübutlar. Heç bir tədbir görülməyibsə, bu arqument zəifləyir.

Rənanın nümunəsi. Rəna idxalçı şirkətin maliyyə direktorudur. Şirkət xarici təchizatçıya 12 000 avro avans köçürüb, mal gəlməyib, təchizatçı isə cavab vermir. Şirkət iki pretenziya göndərib və təchizatçının ölkəsində iddia qaldırıb. Protokol tərtib olunanda məhz bu sənədlər təqsirin olmadığını göstərən əsas sübuta çevrilir.

Tez-tez verilən suallar

Cərimə nədən hesablanır?

Qaytarılmayan valyuta məbləğindən faizlə. Məsələn, 10 000 dollar qaytarılmayıbsa, hüquqi şəxs üçün cərimə 2000–3000 dollar ekvivalentində olacaq.

Valyutanın yalnız bir hissəsini qaytara bilsəm, nə olar?

Qaytarılmayan məbləğ azalır və bu, cərimənin bazasına təsir edə bilər. Nəticəni işə baxan məhkəmə təqdim etdiyiniz bank sənədləri əsasında qiymətləndirəcək.

Protokol dəyişiklikdən əvvəl tərtib olunub. Köhnə cərimə tətbiq olunacaq?

Məsuliyyəti yüngülləşdirən qanunun geriyə qüvvəsi var. İş hələ baxılmayıbsa, yeni, aşağı hədlərin və azadolma imkanının tətbiqini tələb edin.

Məhkəmə qərarından sonra pul gəldi. Cərimə ləğv olunurmu?

Avtomatik yox, çünki azadolma qərarınadək qaytarılmaya bağlanıb. Şikayət müddəti bitməyibsə, bu faktı şikayətdə göstərə bilərsiniz, amma nəticə zəmanətli deyil.