DƏMX yoxlaması: əmək qanunvericiliyinin pozulmasına görə cərimə və şərti cərimə

Səhər saat 10-da kafenizə iki nəfər gəlir, xidməti vəsiqə göstərir və işçilərin siyahısını, əmək müqavilələrini, maaş cədvəlini istəyir. Başlayan DƏMX yoxlaması bir neçə saat çəkə bilər, nəticəsi isə əsasən sənədlərinizin qaydasından asılıdır. Sonda əlinizə verilən «şərti cərimə» qərarı isə ən çox səhv başa düşülən sənəddir.

DƏMX nəyi yoxlayır?

Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidməti Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi yanında fəaliyyət göstərir və əmək qanunvericiliyinə əməl olunmasına nəzarət edir. Yoxlamanın səbəbi planlı nəzarət, işçinin şikayəti və ya elektron sistemlərdə görünən uyğunsuzluq ola bilər. Məsələn, obyektdə faktiki işləyən adamların sayı rəsmi bağlanmış müqavilələrin sayı ilə üst-üstə düşmür.

Müfəttişin diqqət yetirdiyi sahələr, demək olar, həmişə eynidir:

2026-cı ildən əməyin mühafizəsi üzrə təlimat zərərli işlərdə 3 ayda bir, digər iş yerlərində ildə bir dəfədən az olmayaraq keçirilməlidir. Bu il qüvvəyə minən digər yenilikləri Əmək Məcəlləsinin 2026-cı il dəyişiklikləri yazısında topladıq.

Yoxlama necə keçir: sizin hüquqlarınız

Sahibkarlıq subyektlərində yoxlamaların qaydası əsasən «Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında» Qanunla müəyyən edilir. Praktikada bu ardıcıllıq sizi qoruyur:

1. Müfəttişdən xidməti vəsiqəsini və yoxlamanın əsasını göstərən sənədi istəyin, yoxlamanın predmetini və müddətini soruşun.
2. Yoxlamada rəhbər və ya səlahiyyətli nümayəndə iştirak etsin, təqdim olunan sənədlərin siyahısını özünüz də qeyd edin.
3. Yoxlamanın nəticəsi aktla rəsmiləşdirilir. Aktı imzalamazdan əvvəl diqqətlə oxuyun, razı olmadığınız məqamları elə orada yazılı qeyd edin və surətini alın.
4. Göstəriş verilibsə, onu müddətində yerinə yetirin və icranı sənədlə təsdiqləyin.

Yoxlamanın əsası sizə qanunsuz görünürsə, bunu akta yazın və sonra mübahisələndirin. Müfəttişlə yerində mübahisə etmək, sənədləri gizlətmək və ya işçilərlə söhbətə mane olmaq vəziyyəti adətən yalnız pisləşdirir.

Pozuntuya görə hansı məsuliyyət yaranır?

Əmək qanunvericiliyinin pozulmasına görə inzibati məsuliyyətin əsas hissəsi İXM-in 192-ci maddəsində toplanıb. Cərimə vəzifəli şəxsə, məsələn direktora, və hüquqi şəxsə ayrı-ayrılıqda tətbiq oluna bilər, hüquqi şəxslər üçün məbləğlər xeyli yüksəkdir. Ən ağır sanksiyalardan biri işçinin əmək müqaviləsi bağlanmadan işə cəlb edilməsinə görədir. Məbləğlər maddənin hissələrinə görə fərqlənir və dəyişikliklərə məruz qalır, ona görə onları e-qanun.az-da İXM-in qüvvədə olan mətnindən yoxlayın.

Cərimə işin yeganə nəticəsi deyil. Rəsmiləşdirilməmiş işçiyə görə ödənilməmiş vergi və sosial sığorta haqları da ortaya çıxır, işçinin özü isə stajını və gələcək pensiyasını itirir. Bu tərəfi «zərfdə maaş»ın riskləri yazısında ayrıca izah etmişik.

Şərti cərimə nədir?

Şərti cərimə cərimənin xüsusi formasıdır. Qərar xətanın törədildiyini təsbit edir, amma cərimə dərhal alınmır: onun icrası İXM-də nəzərdə tutulmuş şərtə bağlıdır. İşəgötürən şərtə əməl edərsə, cərimə ödənilmir, əməl etməzsə, qərar adi cərimə kimi icra olunur. Şərtin məzmununu və müddətini qərarın mətnindən və İXM-in qüvvədə olan redaksiyasından dəqiqləşdirin.

Ən təhlükəli yanlış təsəvvür budur: «şərti»dirsə, deməli, heç nə olmayıb. Əslində qərar sizin xəta törətdiyinizi rəsmən təsbit edir və növbəti yoxlamada bu fakt əleyhinizə işləyə bilər. Şərti cərimə ilə razı deyilsinizsə, ondan da adi cərimə kimi şikayət verin.

Qərardan necə şikayət etməli?

DƏMX-in inzibati xəta haqqında qərarından yuxarı orqana və ya birbaşa məhkəməyə şikayət verilir. Müddət qərarın surətini aldığınız gündən 10 gündür. Ümumi qaydanı inzibati xəta qərarından şikayət yazısında addım-addım göstərmişik.

Şikayəti ümumi ifadələr deyil, sənədlər qazandırır: imzalı əmək müqaviləsi, elektron bildirişin çıxarışı, maaş köçürmələrini göstərən bank çıxarışı, iş vaxtının uçotu cədvəli, xitam əmri və işçinin ərizəsi. Aktda faktiki səhv varsa, məsələn, işə başlama tarixi və ya vəzifə yanlış göstərilibsə, bunu ayrıca bənddə yazın.

İki həyat nümunəsi

Müqaviləsiz «sınaq». Kamranın 7 işçisi olan çörək sexində yoxlama keçirilir. Məlum olur ki, iki yeni işçi «sınaq müddətindədir» və onlarla müqavilə bağlanmayıb, birinə isə tam iş vaxtında ayda 350 manat ödənilir. Halbuki sınaq müddəti əmək müqaviləsində razılaşdırılan şərtdir və 3 aydan çox ola bilməz. Kamran göstərişə əsasən müqavilələri bağlayır və maaşı 400 manata qaldırır, amma müqaviləsiz işə cəlb faktına görə məsuliyyət artıq yaranmışdı.

Aktda səhv tarix. Turalın şirkəti barədə aktda yazılıb ki, işçi 3 ay müqaviləsiz işləyib. Turalın əlində isə işin ilk günü imzalanmış müqavilə və həmin gün göndərilmiş elektron bildirişin çıxarışı var. O, qərarın surətini aldığı gündən 6 gün sonra məhkəməyə şikayət verir və hər iki sənədi əlavə edir.

Tez-tez verilən suallar

Şərti cərimə ödənilməlidirmi?

Dərhal yox. Məbləğ yalnız qanunda nəzərdə tutulmuş şərt pozulduqda icra olunur. Şərtin nədən ibarət olduğunu qərarın mətnindən və İXM-dən dəqiqləşdirin.

Cəriməni direktor ödəyir, yoxsa şirkət?

Qanun vəzifəli şəxsin və hüquqi şəxsin məsuliyyətini ayrıca nəzərdə tuta bilər. Kimin cərimələndiyi qərarda göstərilir, hər birinin şikayət hüququ da ayrıdır.

Göstərişi vaxtında yerinə yetirə bilmirəmsə nə etməli?

Müddət bitməzdən əvvəl DƏMX-ə yazılı müraciət edib səbəbi izah edin və sənədlə təsdiqləyin. Susmaq ən pis variantdır, çünki qanuni göstərişin icra edilməməsi ayrıca inzibati xətadır.

İşçi kimi DƏMX-ə necə şikayət edə bilərəm?

Yazılı və ya elektron müraciətdə faktları, tarixləri və sübutları göstərin: maaş köçürmələri, yazışmalar, iş qrafiki. Şikayət işəgötürəndə yoxlamaya və pozuntunun aradan qaldırılmasına səbəb ola bilər.