Fors-major ilə şəraitin əhəmiyyətli dəyişməsinin fərqi

Tədarükçü daşqın səbəbindən malı vaxtında gətirə bilmir. Başqa bir sahibkar isə müqaviləni bağlayandan sonra xammal iki dəfə bahalaşdığı üçün hər sifarişi zərərlə yerinə yetirir. Hər ikisi «fors-major» deyir, amma hüquqi baxımdan bunlar ayrı institutlardır və səhv əsasa istinad edən tərəf çox vaxt dəbbəni ödəməli olur.

Fors-major nədir və nəyi dəyişir?

Fors-major, qanunvericilikdəki adı ilə qarşısıalınmaz qüvvə, fövqəladə və verilmiş şəraitdə qarşısı alına bilməyən haldır. Hadisənin fors-major sayılması üçün üç əlamət birlikdə olmalıdır: o, adi işgüzar riskdən kənardır; ağlabatan səylə onun qarşısını almaq mümkün olmayıb; icranı məhz bu hadisə mümkünsüz edib.

Tipik hallar təbii fəlakət, yanğın, hərbi əməliyyatlar, epidemiya zamanı dövlət qadağaları, idxal və ya ixrac qadağasıdır. Ümumi qəbul olunmuş yanaşmaya görə borclunun pulunun olmaması, onun öz kontragentinin öhdəliyi pozması və malın bahalaşması fors-major deyil. Bunlar sahibkarlıq riskidir.

Fors-majorun əsas nəticəsi borclunun gecikməyə və icra etməməyə görə məsuliyyətdən, yəni dəbbə pulu və ziyanın ödənilməsindən azad olunmasıdır. Maneə müvəqqətidirsə, icra həmin müddətə təxirə düşür. İcra birdəfəlik mümkünsüz olubsa, öhdəliyə xitam verilir.

Şəraitin əhəmiyyətli dəyişməsi nə deməkdir?

Burada icra mümkündür, amma müqavilənin ilkin tarazlığı pozulub. Mülki Məcəllə müqavilənin bağlanmasına əsas olmuş hallar sonradan açıq-aşkar dəyişdikdə şərtlərin yeni vəziyyətə uyğunlaşdırılmasını tələb etməyə imkan verir. Adətən üç şərt yoxlanılır:

1. Dəyişiklik müqavilə bağlandıqdan sonra baş verib.
2. Tərəflər bunu qabaqcadan görsəydilər, müqaviləni ya bağlamazdılar, ya da başqa şərtlərlə bağlayardılar.
3. İşin bütün halları nəzərə alınmaqla tərəfdən müqaviləni dəyişmədən icra etməyi gözləmək ədalətli deyil.

Nəticələr ardıcıllıqla gəlir. Əvvəlcə qiymət, müddət və ya həcm uyğunlaşdırılır. Bu mümkün olmadıqda və ya qarşı tərəf razılaşmadıqda, zərər çəkən tərəf müqavilədən imtina edə bilər; imtinanın ləğvdən fərqini müqavilənin ləğvi ilə birtərəfli imtinanın fərqi yazısında izah etmişik. Maddənin dəqiq mətnini e-qanun.az-da Mülki Məcəllədən yoxlayın.

Praktikada həlledici sual budur: bu risk müqaviləyə görə kimin üzərində idi? Adi inflyasiya və qiymət dalğalanması sahibkarın öz riskidir. Bu əsasa yalnız tərəflərin ağlına gəlməyən, kəskin və müqavilənin mənasını dəyişən sıçrayış sığır.

Fors-major və şəraitin dəyişməsi: müqayisə cədvəli

Fərqi bir sualla yoxlamaq olar: icra mümkündürmü? Cavab «yox»dursa, fors-majora baxın. «Bəli, amma ədalətsiz dərəcədə baha»dırsa, söhbət şəraitin dəyişməsindən gedir.

İki hal: Kənan və Leyla

Kənan tikinti şirkətinə 20 ton sement çatdırmalıdır. Çatdırılmaya iki gün qalmış daşqın anbardan çıxan yeganə yolu bağlayır, rəsmi qərarla hərəkət 9 gün məhdudlaşdırılır. Kənan həmin gün sifarişçiyə yazılı bildiriş və qərarın surətini göndərir. Müqavilədə gecikmənin hər günü üçün 0,1% dəbbə nəzərdə tutulsa da, bu 9 gün üçün dəbbə tutulmur, yol açılandan sonra isə sement çatdırılmalıdır.

Leyla idxal avadanlığını 3 illik müqavilə ilə sabit manat qiymətinə quraşdırır. Milli valyuta kəskin ucuzlaşır və hər quraşdırmanın maya dəyəri müqavilə qiymətini 60% üstələyir. İcra mümkün olduğu üçün Leyla fors-majora istinad edə bilməz, amma qiymətin uyğunlaşdırılmasını tələb edə bilər. Müqavilədə «məzənnə dəyişikliyi qiymətə təsir etmir» yazılıbsa, risk artıq onun üzərinə qoyulub və mövqeyi zəifdir.

Fors-majora necə istinad etmək lazımdır?

1. Müqavilənin fors-major bəndini oxuyun: hadisələrin siyahısı, bildiriş müddəti və sübut forması orada olur.
2. Qarşı tərəfə yazılı bildiriş göndərin: nə baş verib, icraya necə təsir edir, nə qədər davam edəcək.
3. Rəsmi qərarları, arayışları, foto və videoları toplayın.
4. Zərəri azaltmaq üçün mümkün olanı edin: başqa yol, başqa daşıyıcı, qismən icra.
5. Maneə aradan qalxan kimi bunu bildirin və icranı bərpa edin.

Tez-tez verilən suallar

Pandemiya fors-major sayılırmı?

Avtomatik yox. Karantin qadağası konkret müqavilənin icrasını birbaşa mümkünsüz edibsə, məsələn, tədbir zalının işi qadağan olunubsa, fors-major kimi qiymətləndirilə bilər. Sadəcə gəlir azalıbsa, söhbət ən çoxu şəraitin dəyişməsindən gedir.

Müqavilədə fors-major bəndi yoxdursa, ona istinad etmək olarmı?

Bəli, qarşısıalınmaz qüvvə nəticəsində icra etməməyə görə məsuliyyətdən azadolma qanundan irəli gəlir. Bənd isə hadisələrin siyahısını, bildiriş müddətini və sübut formasını dəqiqləşdirir, ona görə mübahisəni xeyli asanlaşdırır.

Şəraitin dəyişməsinə görə müqaviləni kim dəyişir?

Əvvəlcə tərəflər razılaşmağa çalışır. Razılıq olmasa, zərər çəkən tərəf məhkəməyə müraciət edir; sahibkarlar arasındakı kommersiya mübahisəsində bundan əvvəl ilkin mediasiya sessiyasında iştirak məcburidir.