Vəsiyyətnamə necə tərtib olunur və necə mübahisələndirilir

Mənzilinizin sizdən sonra kimə qalacağını özünüz həll etmək istəyirsiniz və sənədin sonradan məhkəmədə dağılmamasını istəyirsiniz. Ya da əksinə: mərhum atanızın son aylarda tərtib etdiyi vəsiyyətnamə sizə şübhəli görünür. Hər iki halda eyni qaydalar işləyir: düzgün tərtib olunmuş vəsiyyətnamə möhkəmdir, qüsurlu olanı isə mübahisələndirmək mümkündür.

Vəsiyyətnamə hansı tələblərə cavab verməlidir?

Vəsiyyət birtərəfli əqddir: onu bir şəxs bağlayır və heç kimin razılığı tələb olunmur. Buna görə qanun formaya xüsusilə ciddi yanaşır — vəsiyyət edən artıq sağ olmayanda onun iradəsini yalnız sənəd danışdıra bilər.

1. Fəaliyyət qabiliyyəti. Vəsiyyət edən tam fəaliyyət qabiliyyətli olmalı və imza anında hərəkətlərinin mənasını dərk etməlidir.
2. Şəxsən. Vəsiyyəti etibarnamə ilə nümayəndə vasitəsilə etmək olmaz.
3. Yazılı forma. Şifahi vəsiyyət, səs yazısı və ya video vəsiyyətnamə sayılmır.
4. Təsdiq. Vəsiyyətnamə notariusda təsdiqlənir. Qanunda göstərilən bəzi hallarda — məsələn, xəstəxanada müalicə alan, hərbi xidmətdə olan və ya azadlıqdan məhrumetmə yerində saxlanılan şəxs üçün — bunu qanunun səlahiyyət verdiyi vəzifəli şəxs edir; xaricdə yaşayan vətəndaş Azərbaycan konsulluğuna müraciət edə bilər.
5. İmza. Vəsiyyətnaməni vəsiyyət edən özü imzalayır. Xəstəlik və ya fiziki qüsur səbəbindən imza ata bilmirsə, onun xahişi ilə notariusun yanında başqa şəxs imzalayır və səbəb sənəddə göstərilir.

Evdə öz əlinizlə yazdığınız, amma heç kimin təsdiq etmədiyi kağız, bir qayda olaraq, vəsiyyətnamə sayılmır. Belə halda əmlak qanun üzrə bölünür — bunun qaydasını qanun və vəsiyyət üzrə vərəsəlik yazısında izah etmişik.

Notariusda vəsiyyətnamə: addım-addım

1. Şəxsiyyət vəsiqənizlə notariusa gəlin. Konkret əmlak vəsiyyət edirsinizsə, onun sənədlərini, məsələn, daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarışı götürün.
2. Kimə nəyi qoyduğunuzu dəqiq deyin: vərəsənin tam adı, doğum tarixi, əmlakın ünvanı. Dəqiqlik gələcək mübahisələrin çoxunun qarşısını alır.
3. Notarius mətni tərtib edir və ya sizin mətninizi yoxlayır, qanuna uyğun olmayan müddəaları izah edir.
4. Mətni oxuyub imzalayırsınız. Notarius təsdiq qeydi yazır, sənədi reyestrdə qeydə alır, bir nüsxə onda qalır.
5. Evdən çıxa bilmirsinizsə, notariusu evə və ya xəstəxanaya dəvət etmək olar.

Xidmət haqqını əvvəlcədən notariusdan soruşun. Notarius vəsiyyətnamənin məzmununu sizin sağlığınızda heç kimə açıqlaya bilməz.

Nəyi və kimə vəsiyyət etmək olar?

Bütün əmlakı və ya onun bir hissəsini, konkret mənzili, avtomobili, bank hesabındakı vəsaiti vəsiyyət etmək olar. Vərəsə qohum olmaya bilər: dost, qonşu, xeyriyyə təşkilatı, dövlət. Qanun üzrə vərəsələrin bəzisini və ya hamısını kənarda qoymaq da mümkündür. Əsas məhdudiyyət məcburi pay qaydasıdır: yetkinlik yaşına çatmayan və ya əmək qabiliyyəti olmayan yaxınları vəsiyyət qanuni minimumdan məhrum edə bilməz.

Sənəddə ehtiyat vərəsə də göstərmək olar: əsas vərəsə sizdən əvvəl vəfat edərsə və ya mirası qəbul etməzsə, payın kimə keçəcəyi əvvəlcədən bəlli olur.

Fikrinizi dəyişsəniz, vəsiyyətnaməni istənilən vaxt ləğv edə və ya yenisini tərtib edə bilərsiniz, səbəbini izah etməyə borclu deyilsiniz. Sonrakı vəsiyyətnamə əvvəlkini ona zidd olan hissədə ləğv edir. Evdəki nüsxəni cırmaq isə kifayət deyil: ləğv də notarius vasitəsilə rəsmiləşdirilir.

Vəsiyyətnamə hansı əsaslarla mübahisələndirilir?

Vəsiyyətnaməni «ədalətsizdir» deyə etibarsız saymaq olmaz, çünki vəsiyyət edən əmlakını istədiyinə qoya bilər. Məhkəmə yalnız hüquqi qüsuru yoxlayır.

Son sətir xüsusi haldır: məcburi payın pozulması vəsiyyətnaməni tam etibarsız etmir, yalnız həmin hissədə icrasına mane olur. Praktikada ən çox «dərk etməmə» əsası ilə mübahisə edilir. Yaşlı və ya xəstə olmaq özü-özlüyündə əsas deyil — həlledici olan imza anındakı vəziyyətdir və ekspert bunu xəstəlik tarixçəsi, şahid ifadələri əsasında qiymətləndirir.

Məhkəməyə necə müraciət etməli?

Vəsiyyət edən sağ ikən sənədi mübahisələndirmək mümkün deyil: vəsiyyət hələ nəticə yaratmır və o, fikrini istənilən vaxt dəyişə bilər. Mübahisə vərəsəlik açıldıqdan sonra başlayır. İddianı hüququ pozulan şəxs, adətən vəsiyyət olmasaydı miras alacaq qanun üzrə vərəsə verir.

1. Vərəsəlik işini aparan notariusdan vəsiyyətnamə ilə tanış olmağı xahiş edin.
2. Sübutları toplayın: xəstəlik tarixçəsi, dispanser qeydiyyatı barədə arayış, şahidlər, yazışmalar.
3. Vəsiyyətnamənin etibarsız sayılması barədə iddia ərizəsini məhkəməyə verin və ekspertiza təyin edilməsi barədə vəsatət qaldırın.
4. Əmlakın satılmasından ehtiyat edirsinizsə, iddianın təmin edilməsini, məsələn, özgəninkiləşdirməyə qadağa qoyulmasını xahiş edin.
5. Məhkəmə prosesi barədə notariusu yazılı məlumatlandırın.

İddia müddəti məhduddur və əsasın növündən asılıdır; dəqiq hesablamanı Mülki Məcəllədən e-qanun.az-da yoxlayın və müraciəti ləngitməyin. Paralel olaraq vərəsəliyi qəbul etmə müddətinə də nəzarət edin — bu müddətin buraxılmasının nəticələrini vərəsəliyin qəbulu üçün 6 ay yazısında izah etmişik.

İki həyat nümunəsi

Xəstəxanada imzalanmış vəsiyyət. Tofiq kişi insult keçirdikdən 10 gün sonra 150 000 manatlıq mənzilini ona baxan qonşusuna vəsiyyət etdi, notarius sənədi palatada təsdiqlədi. Ölümündən sonra qızı Günay vəsiyyətnamənin etibarsız sayılması barədə iddia verdi və ölümdən sonra məhkəmə-psixiatriya ekspertizası təyin edilməsini xahiş etdi. Ekspertlər həkimlərin həmin günlərdə «çaşqınlıq», «ətrafı tanımır» yazdığı qeydlərə əsaslanaraq Tofiq kişinin imza günü hərəkətlərini dərk edə bilmədiyi qənaətinə gəldilər. Məhkəmə vəsiyyətnaməni etibarsız saydı və mənzil qanun üzrə vərəsələr arasında bölündü.

Evdə yazılmış kağız. Nəzakət xanım ölümündən bir il əvvəl öz əli ilə «85 000 manatlıq həyət evimi qonşum Samirə qoyuram» yazıb imzalamışdı, amma notariusa getməmişdi. Samir kağızı notariusa təqdim etdi, lakin təsdiqlənməmiş sənəd vəsiyyətnamə kimi qəbul olunmadı. Övladı, həyat yoldaşı və valideynləri olmadığından ev qanun üzrə vərəsələrinə — iki qardaşına keçdi.

Tez-tez verilən suallar

Vəsiyyətnaməni vəsiyyət edənin sağlığında mübahisələndirmək olarmı?

Xeyr. Vəsiyyət yalnız ölümdən sonra hüquqi nəticə yaradır, vəsiyyət edən isə sənədi istənilən vaxt dəyişə bilər. Mübahisə vərəsəlik açıldıqdan sonra mümkündür.

İki vəsiyyətnamə varsa, hansı keçərlidir?

Sonrakı vəsiyyətnamə əvvəlkini ona zidd olan hissədə ləğv edir. Sonrakı sənəd yalnız bir mənzilə aiddirsə, əvvəlkinin digər əmlaka dair hissəsi qüvvədə qalır.

Vəsiyyətnamənin olub-olmadığını necə öyrənmək olar?

Vəsiyyət edənin sağlığında notarius bu barədə məlumat vermir. Ölümdən sonra vərəsələr vərəsəlik işini aparan notariusa müraciət edir və vəsiyyətnamə varsa, maraqlı şəxslər onunla tanış edilir.

Əmlak övladlardan yalnız birinə qalıbsa, vəsiyyətnaməni ləğv etdirmək olarmı?

Təkcə bu səbəblə yox, çünki ədalətsizlik etibarsızlıq əsası deyil. Forma pozuntusu, saxtalıq, dərk etməmə, iradənin pozulması və ya məcburi payın pozulması olmalıdır.