Məcburi pay: kimə çatır, vəsiyyətlə məhrum etmək olarmı

Atanız vəsiyyətnamədə mənzili ikinci həyat yoldaşına yazıb, 15 yaşlı qardaşınızın adı isə sənəddə heç keçmir. Yaxud kişi bütün əmlakını dostuna vəsiyyət edib, 72 yaşlı anası isə notariusda əliboş qalıb. Belə hallarda qanun vəsiyyət azadlığına sərhəd qoyur və bu sərhədin adı məcburi paydır.

Məcburi pay nədir və nə üçün var?

Mülki Məcəllə vəsiyyət azadlığını tanıyır: şəxs əmlakını istədiyi adama vəsiyyət edə, qanun üzrə vərəsələrin bəzisini və ya hamısını kənarda qoya bilər. Bu azadlığın ən ciddi sərhədi özünü təmin edə bilməyən ən yaxın adamlardır. Qanunverici yetkinlik yaşına çatmayan uşağı və ya işləyə bilməyən valideyni vəsiyyətlə dolanışıqsız qoymağa imkan vermir.

Məcburi pay məsələsi yalnız vəsiyyətnamə olduqda yaranır. Vəsiyyət yoxdursa, əmlak qanun üzrə bölünür və hər vərəsə öz tam payını alır. Vərəsəliyin əsas qaydalarını və növbələri qanun və vəsiyyət üzrə vərəsəlik yazısında ətraflı izah etmişik.

Məcburi pay kimə çatır?

Hüquq sahiblərinin dairəsi dardır. Bunlar vəsiyyət edənin:

• yetkinlik yaşına çatmayan uşaqları, o cümlədən övladlığa götürdüyü uşaqlar;
• əmək qabiliyyəti olmayan yetkin uşaqları;
• əmək qabiliyyəti olmayan arvadı (əri);
• əmək qabiliyyəti olmayan valideynləridir.

Bu statuslar vərəsəliyin açıldığı gün, yəni vəsiyyət edənin öldüyü gün qiymətləndirilir. Oğul atası öləndən bir ay sonra 18 yaşını tamam etsə belə, məcburi pay hüququnu saxlayır. Atasının ölümündən bir gün əvvəl 18 yaşı tamam olmuş sağlam gəncin isə bu hüququ yoxdur.

Əmək qabiliyyəti olmayan dedikdə praktikada adətən pensiya yaşına çatmış və ya əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslər nəzərdə tutulur. Bunu sənədlə — pensiya vəsiqəsi və ya əlilliyə dair arayışla — göstərmək lazımdır.

Məcburi pay necə hesablanır?

Hesablama dörd addımdan ibarətdir və ən çox səhv birinci addımda buraxılır.

1. Nikah payını ayırın. Nikah dövründə alınmış əmlak ər-arvadın birgə mülkiyyətidir. Sağ qalan həyat yoldaşının payı, adətən yarısı, vərəsəlik kütləsinə daxil deyil — bu, onun öz əmlakıdır və vəsiyyət ona toxuna bilməz.
2. Vərəsəlik kütləsini müəyyən edin. Qalan hissə və ölənin şəxsi əmlakı — nikahdan əvvəl alınmış, hədiyyə və ya miras kimi keçmiş əmlak — kütləni təşkil edir.
3. Qanuni payı tapın. Vəsiyyət olmasaydı, həmin şəxsə nə qədər düşərdi? Birinci növbə vərəsələri — uşaqlar, həyat yoldaşı və valideynlər — bərabər paylarla vərəsəlik edir. Vəsiyyətlə kənarda qalanlar da bu hesablamada nəzərə alınır.
4. Minimum həddi tətbiq edin. Məcburi pay qanuni paydan hesablanır və Mülki Məcəllənin müəyyən etdiyi hissədən az ola bilməz. Dəqiq nisbəti Məcəllənin məcburi pay haqqında maddəsindən e-qanun.az-da yoxlayın.

Vərəsə vəsiyyət üzrə və ya vəsiyyət edilməmiş əmlakdan artıq nəsə alıbsa, bu, məcburi paya hesablanır və pay yalnız çatışmayan hissə qədər tamamlanır. Vəsiyyətnamə ləğv olunmur: məcburi payı pozan hissədə icra edilmir, vəsiyyət üzrə vərəsələrin payı isə müvafiq qədər azalır.

Vəsiyyətlə məhrum etmək olarmı?

Məcburi pay hüququ olan şəxsi vəsiyyətnamə ilə vərəsəlikdən məhrum etmək mümkün deyil. Sənəddə «oğlum Kamalı vərəsəlikdən məhrum edirəm» yazılsa belə, 14 yaşlı Kamal öz məcburi payını alacaq. Sağlam, işləyən yetkin övladı, işləyə bilən həyat yoldaşını, qardaşı və bacını isə vəsiyyətlə tamamilə kənarda qoymaq olar.

Məcburi pay yalnız bu hallarda alınmır və ya azalır:

• Layiq olmayan vərəsə. Qanunda göstərilən ağır hallarda — məsələn, vəsiyyət edənin həyatına qəsd etmiş, valideynlik hüququndan məhrum edilmiş və ya saxlama vəzifəsindən qərəzli yayınmış şəxs — vərəsəlikdən kənarlaşdırıla bilər və bu, məcburi paya da aiddir.
• Vərəsəlik qəbul edilməyib. Vərəsə müddətində vərəsəliyi qəbul etmirsə və ya ondan imtina edirsə, məcburi pay da gəlmir.
• Əmlak sağlıqda özgəninkiləşdirilib. Məcburi pay ölüm anında mövcud olan əmlakdan hesablanır. Sağlığında bağışlanmış və ya satılmış mənzil kütləyə daxil deyil.

Sonuncu məqam ən çox mübahisə doğurur. Əmlakı sağlığında övlada keçirmək qanunidir və bunun yollarını əmlakı övlada keçirməyin 3 yolu yazısında müqayisə etmişik. Amma əqd yalnız məcburi payı boşa çıxarmaq üçün formal bağlanıbsa və real nəticə yaratmayıbsa, onun uydurma olduğunu məhkəmədə sübut etməyə cəhd etmək olar. Bu yol çətindir, amma mümkündür.

Məcburi payı almaq üçün nə etməli?

1. Vəsiyyət edənin son yaşayış yeri üzrə notariusa müraciət edin və vərəsəliyi qəbul etdiyinizi bildirin. Yetkinlik yaşına çatmayanın adından bunu qanuni nümayəndəsi edir.
2. Hüququnuzu təsdiq edən sənədləri təqdim edin: qohumluğu göstərən doğum və ya nikah şəhadətnaməsi, əlilliyə dair arayış, pensiya vəsiqəsi.
3. Notarius vəsiyyətnaməni və məcburi payı nəzərə alaraq payları müəyyən edir və vərəsəlik hüququ haqqında şəhadətnamə verir.
4. Vəsiyyət üzrə vərəsə əlilliyi, əmlakın dəyərini və ya hesablamanı mübahisələndirirsə, məsələni məhkəmə həll edir.

Məcburi pay vəsiyyətnaməni etibarsız etmir. Vəsiyyətnamənin özünü forma pozuntusu, saxtalıq və ya iradənin pozulması səbəbindən mübahisələndirmək ayrıca yoldur — onu vəsiyyətnamənin mübahisələndirilməsi yazısında izah etmişik.

İki həyat nümunəsi

Birgə mənzil. Elçin nikah dövründə 180 000 manata üç otaqlı mənzil alıb və onu vəsiyyətlə qardaşına yazıb. Atası artıq vəfat edib; ailədə həyat yoldaşı Nərmin (45 yaş, işləyir), 14 yaşlı oğlu Kamal, 25 yaşlı işləyən qızı Aytən və 70 yaşlı pensiyaçı anası var. Əvvəlcə mənzilin yarısı — 90 000 manat — Nərminin öz payı kimi ayrılır. Qalan 90 000 manat dörd birinci növbə vərəsəsinə bölünsəydi, hər birinə 22 500 manat düşərdi. Məcburi pay yalnız Kamala və anaya çatır və hər biri bu 22 500 manatdan hesablanır; qardaş vəsiyyət üzrə qalan hissəni alır, Nərmin və Aytən isə əmək qabiliyyətli olduqları üçün məcburi pay ala bilmir.

Sağlıqda bağışlanmış ev. Rauf ölümündən iki il əvvəl 120 000 manatlıq evini bağışlama müqaviləsi ilə oğluna keçirib, vəsiyyətnamədə isə 12 000 manatlıq qarajını da ona yazıb. Həyat yoldaşı və valideynləri sağ deyil, birinci növbə vərəsəsi iki övladdır. Əlilliyi olan qızı Leylanın qanuni payı 6 000 manatdır və məcburi pay bu məbləğdən hesablanır, 120 000 manatlıq evdən yox. Oğul evə köçüb onu real idarə etdiyindən, bağışlamanı mübahisələndirməyə əsas tapılmır.

Tez-tez verilən suallar

Sağlam və işləyən övlad vəsiyyəti mübahisələndirə bilərmi?

Məcburi pay əsası ilə yox, çünki onun belə hüququ yoxdur. Vəsiyyətnamənin özünün etibarsız olduğunu sübut edərsə, əmlak qanun üzrə bölünə bilər.

Məcburi pay nə qədərdir?

O, qanun üzrə vərəsəlikdə sizə düşəcək paydan hesablanır və Mülki Məcəllənin müəyyən etdiyi minimum hissədən az ola bilməz. Əvvəlcə qanuni payınızı tapın, dəqiq nisbəti isə Məcəllənin mətnindən e-qanun.az-da yoxlayın.

Atasının ölümündən sonra doğulan uşağın məcburi payı varmı?

Bəli. Atasının sağlığında bətnə düşmüş və ölümdən sonra diri doğulmuş uşaq birinci növbə vərəsəsidir və yetkinlik yaşına çatmadığı üçün məcburi pay hüququna malikdir. Onun adından hüquqlarını qanuni nümayəndəsi həyata keçirir.

Boşanmış həyat yoldaşının məcburi payı varmı?

Xeyr. Həyat yoldaşının vərəsəlik hüququ ölüm anında qeydiyyatda olan nikahdan yaranır. Boşanmış və ya yalnız dini nikahla yaşamış şəxsin qanun üzrə vərəsəlik hüququ, deməli, məcburi payı da yoxdur.