Konstitusiya: imtahanlarda ən çox soruşulan 30 məqam

Vəkillik, hakimlik və ya dövlət qulluğu — hansı imtahana hazırlaşırsınızsa, Konstitusiya bölməsi qarşınıza mütləq çıxacaq. Konstitusiya imtahan sualları isə təsadüfi seçilmir: onlar ildən-ilə eyni mövzular ətrafında fırlanır, tələlərin çoxu da rəqəmlərdə və 2016-cı il dəyişikliklərində qurulur.

Qəbul, hüquqi qüvvə və dəyişikliklər (1–6)

İlk blok tarixlər və Konstitusiyanın dəyişdirilməsi qaydası ilə bağlıdır. Burada səhv adətən bilməməkdən yox, oxşar anlayışları qarışdırmaqdan yaranır.

1. Qəbul. Konstitusiya 12 noyabr 1995-ci ildə referendumla qəbul edilib. 12 noyabr Konstitusiya Günü kimi qeyd olunur.
2. Dəyişiklik referendumları. Konstitusiyaya üç referendumla dəyişiklik edilib: 2002, 2009 və 2016-cı illərdə. 1995-ci il referendumu qəbul referendumudur, onu bu siyahıya qatmayın.
3. Hüquqi qüvvə. Konstitusiya ali və birbaşa hüquqi qüvvəyə malikdir, qanunvericilik sisteminin əsasıdır. Heç bir qanun və normativ akt ona zidd ola bilməz.
4. Dəyişiklik və əlavə. Konstitusiyanın mətninə dəyişikliklər yalnız referendumla edilir. Əlavələr isə Milli Məclisin qəbul etdiyi Konstitusiya qanunları şəklində edilir.
5. Yalnız referendumla həll edilən məsələlər. Konstitusiyanın qəbulu, ona dəyişikliklər edilməsi və dövlət sərhədlərinin dəyişdirilməsi.
6. Referenduma çıxarıla bilməyən məsələlər. Vergilər və dövlət büdcəsi, amnistiya və əfv referendum yolu ilə həll edilə bilməz. Qadağan siyahısının tam mətnini Konstitusiyanın referendum haqqında maddəsindən oxuyun.

Dövlətçiliyin əsasları (7–13)

Bu blokda maddə nömrəsi ilə məzmunu birlikdə soruşurlar. Tərifləri qanundakı sözlərlə öyrənin: test variantları çox vaxt bir sözü dəyişməklə qurulur.

7. Hakimiyyətin mənbəyi. 1-ci maddəyə görə dövlət hakimiyyətinin yeganə mənbəyi Azərbaycan xalqıdır.
8. Dövlətin xarakteri. 7-ci maddə: Azərbaycan demokratik, hüquqi, dünyəvi, unitar respublikadır. Yanlış variant adətən «federativ» və ya «dini» sözü ilə qurulur.
9. Hakimiyyət bölgüsü. Qanunvericilik hakimiyyətini Milli Məclis, icra hakimiyyətini Prezident, məhkəmə hakimiyyətini məhkəmələr həyata keçirir.
10. Ali məqsəd. 12-ci maddəyə görə insan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının, vətəndaşlara layiqli həyat səviyyəsinin təmin edilməsi dövlətin ali məqsədidir.
11. Mülkiyyət. Mülkiyyət toxunulmazdır və dövlət tərəfindən müdafiə olunur. Onun üç növü var: dövlət, xüsusi və bələdiyyə mülkiyyəti.
12. Din. Din dövlətdən ayrıdır, bütün dini etiqadlar qanun qarşısında bərabərdir.
13. Dil, paytaxt və rəmzlər. Dövlət dili Azərbaycan dilidir (21-ci maddə), paytaxt Bakı şəhəridir, dövlət rəmzləri bayraq, gerb və himndir.

Əsas hüquq və azadlıqlar (14–19)

Hüquqlar bloku ən geniş fəsildir, amma imtahanda bir neçə maddə digərlərindən qat-qat çox soruşulur.

14. Hüquqların təbiəti. Hər kəsin doğulduğu andan toxunulmaz, pozulmaz və ayrılmaz hüquqları və azadlıqları var.
15. Bərabərlik. 25-ci maddəyə görə hamı qanun və məhkəmə qarşısında bərabərdir, kişi ilə qadının eyni hüquqları və azadlıqları var. Dövlət irqindən, milliyyətindən, dinindən, dilindən, cinsindən, mənşəyindən, əqidəsindən və digər əlamətlərdən asılı olmayaraq hər kəsin hüquq və azadlıqlarının bərabərliyinə təminat verir.
16. Təqsirsizlik prezumpsiyası. 63-cü maddəyə görə təqsiri qanunla nəzərdə tutulmuş qaydada sübuta yetirilməyən və barəsində məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş hökmü olmayan şəxs təqsirsiz sayılır. Təqsirləndirilən şəxs öz təqsirsizliyini sübut etməyə borclu deyil.
17. Qohumlara qarşı ifadə. 66-cı maddə: heç kəs özünə, həyat yoldaşına, övladlarına, valideynlərinə, qardaş və bacısına qarşı ifadə verməyə məcbur edilə bilməz. Bu, qadağa deyil, hüquqdur: şəxs istəsə ifadə verə bilər. Təcrübədə necə işlədiyini qohumlara qarşı ifadə verməmək hüququ yazısında izah etmişik.
18. Ekstradisiya qadağası. 53-cü maddə: Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı heç bir halda xarici dövlətə verilə bilməz.
19. Məhkəmə müdafiəsi. Hər kəsin hüquq və azadlıqlarının məhkəmə müdafiəsinə təminat verilir.

Dövlət hakimiyyəti orqanları (20–27)

Bu bölmədəki səkkiz məqamdan altısı 2016-cı il referendumu ilə bağlıdır. Köhnə kitablardan hazırlaşan namizəd ən çox burada bal itirir.

20. Milli Məclis. 125 deputatdan ibarətdir, hər çağırışın səlahiyyət müddəti 5 ildir.
21. Prezident. Dövlətin başçısıdır, icra hakimiyyəti ona mənsubdur. 2016-dan səlahiyyət müddəti 7 ildir, əvvəl 5 il idi.
22. Namizədə yaş tələbi. 2016 referendumu ilə Prezidentliyə namizəd üçün yaş həddi ləğv edilib.
23. Vitse-prezidentlər. Birinci vitse-prezident və vitse-prezidentlər institutu 2016-da yaradılıb. Onları Prezident təyin edir və vəzifədən azad edir.
24. Səlahiyyətlərin icrası. Prezidentin səlahiyyətlərinə vaxtından əvvəl xitam verildikdə onları Birinci vitse-prezident, o da qabil olmadıqda Baş nazir icra edir. 2016-dan əvvəlki toplularda birinci yerdə Baş nazir göstərilir.
25. Milli Məclisin buraxılması. 98-1-ci maddə ilə Prezidentə Konstitusiyada göstərilən hallarda Milli Məclisi buraxmaq səlahiyyəti verilib.
26. Hakimlərin təyini. Konstitusiya Məhkəməsinin, Ali Məhkəmənin və apellyasiya məhkəmələrinin hakimlərini Prezidentin təqdimatı ilə Milli Məclis, digər məhkəmələrin hakimlərini Prezident təyin edir.
27. Hakimlərə yaş tələbi. 2016 dəyişiklikləri ilə 126-cı maddədəki 30 yaş tələbi ləğv edilib.

2016-cı il dəyişikliklərinin tam siyahısını və hər birinin ətrafında qurulan tələləri 2016 referendumu və imtahan tələləri yazısında ayrıca təhlil etmişik.

Naxçıvan, bələdiyyələr və beynəlxalq müqavilələr (28–30)

Son üç məqam kiçik fəsillərdən gəlir, amma testdə müntəzəm görünür.

28. Naxçıvan Muxtar Respublikası. Azərbaycan Respublikasının tərkibində muxtar dövlətdir. Bu, Azərbaycanı federasiyaya çevirmir: dövlət unitar respublika olaraq qalır.
29. Yerli özünüidarə. Yerli özünüidarəni bələdiyyələr həyata keçirir. Bələdiyyə mülkiyyəti isə mülkiyyətin ayrıca növü kimi tanınır.
30. Beynəlxalq müqavilə. 151-ci maddəyə görə beynəlxalq müqavilə ilə qanun arasında ziddiyyət olduqda beynəlxalq müqavilə tətbiq edilir. Konstitusiya və referendumla qəbul edilmiş aktlar istisnadır. Bu qaydanın məhkəmə təcrübəsində necə işlədiyini 151-ci maddə haqqında yazıda göstərmişik.

Rəqəmlər bir cədvəldə

İmtahandan bir gün əvvəl təkrarlamaq üçün ən vacib rəqəmlər:

Cədvəli əzbərləmək kifayət deyil. Günay dövlət qulluğu testinə hazırlaşarkən bütün rəqəmləri bilirdi, amma sınaq testində «beynəlxalq müqavilə Konstitusiyadan üstündür» variantını seçdi: 151-ci maddənin istisnasını unutmuşdu. Hər rəqəmi onun istisnası ilə birlikdə öyrənin, sonra özünüzü saytdakı Konstitusiya üzrə test suallarında yoxlayın.

Tez-tez verilən suallar

Konstitusiya neçə dəfə dəyişdirilib?

Üç referendumla: 2002, 2009 və 2016-cı illərdə. 1995-ci il referendumu Konstitusiyanın qəbulu ilə bağlıdır və dəyişikliklərə aid deyil.

Prezidentin səlahiyyət müddəti nə vaxt 7 il oldu?

2016-cı il referendumu ilə. Ondan əvvəl Prezident 5 il müddətinə seçilirdi.

Konstitusiyanın mətnini haradan oxumaq lazımdır?

Qüvvədə olan mətni e-qanun.az-da oxuyun. Çap nəşrlərində və köhnə elektron fayllarda 2016-cı il dəyişiklikləri əks olunmaya bilər.

Konstitusiya hansı imtahanlarda soruşulur?

Dövlət qulluğu imtahanının BB və BA proqramlarında Konstitusiya birinci blokdur. Vəkillik və hakimlik imtahanlarında da əsas mənbələrdəndir, hansı hissələrin yoxlandığını isə rəsmi proqramdan dəqiqləşdirin.