2016 referendumu: Konstitusiyaya edilən dəyişikliklər və imtahan tələləri

Köhnə test toplusunda sual belədir: «Azərbaycan Respublikasının Prezidenti neçə il müddətinə seçilir?» Düz cavab kimi 5 il göstərilib. Bu cavab 2016 referendumuna qədər doğru idi, bu gün isə imtahanda səhv cavabdır.

2016 referendumu Konstitusiyanın tarixində hansı yeri tutur?

Konstitusiya 12 noyabr 1995-ci ildə referendumla qəbul edilib. Sonra ona üç dəfə — 2002, 2009 və 2016-cı illərdə — dəyişiklik edilib, hər dəfə yenə referendum yolu ilə, çünki Konstitusiyanın mətnini yalnız xalqın səsverməsi ilə dəyişmək olar. 2016 referendumu 26 sentyabrda keçirilib və bu günədək sonuncu dəyişiklik mərhələsidir.

2026-cı ilin sentyabrında referendumdan 10 il keçir, amma həmin dəyişiklikləri əks etdirməyən kitab və test topluları hələ də dövriyyədədir. Referendumda bir sıra maddələr dəyişdirilib, imtahanlarda isə ən çox dövlət hakimiyyəti orqanlarına aid beş dəyişiklik soruşulur. Konstitusiya üzrə digər əsas mövzuları imtahanlarda ən çox soruşulan 30 məqam yazısında toplamışıq.

Prezident: 7 illik müddət və yaş həddinin ləğvi

2016-ya qədər Prezident 5 il müddətinə seçilirdi, referendumdan sonra səlahiyyət müddəti 7 ildir. Test variantlarında 5 il köhnə cavab kimi, 4 və ya 6 il isə diqqəti yayındırmaq üçün verilir.

İkinci dəyişiklik Prezidentliyə namizədlərə aiddir: namizəd üçün nəzərdə tutulmuş yaş həddi ləğv edilib. Namizədə qoyulan digər tələblər Konstitusiyada sadalanır, onların cari siyahısını mətnin özündən oxuyun.

Bu blokda başqa referendumu 2016 ilə qarışdırmayın. Eyni şəxsin iki dəfədən artıq Prezident seçilə bilməməsi haqqında məhdudiyyət 2016-da yox, 2009-cu il referendumu ilə aradan qaldırılıb. Sual «hansı referendumla?» formasında verilirsə, cavabı məhz tarix həll edir.

Birinci vitse-prezident və vitse-prezidentlər

2016 referendumu icra hakimiyyəti sisteminə yeni institut gətirdi: Birinci vitse-prezident və vitse-prezidentlər. Onları xalq seçmir — Prezident təyin edir və vəzifədən azad edir. Bəzi ölkələrdə vitse-prezident Prezidentlə birlikdə seçildiyi üçün testlərdə bu məqam tez-tez tələyə çevrilir.

Ən çox soruşulan məsələ səlahiyyətlərin müvəqqəti icrasıdır. Prezidentin səlahiyyətlərinə vaxtından əvvəl xitam verildikdə yeni Prezident seçilənədək onları Birinci vitse-prezident icra edir. Birinci vitse-prezident bunu edə bilmədikdə səlahiyyətlər Baş nazirə keçir. 2016-ya qədər bu ardıcıllıqda birinci yerdə Baş nazir dayanırdı, 2002-ci il dəyişikliklərinə qədər isə Milli Məclisin sədri.

Milli Məclisin buraxılması: 98-1-ci maddə

Konstitusiyanın 2016-ya qədərki mətni Prezidentə parlamenti buraxmaq imkanı vermirdi. 2016 referendumu Konstitusiyaya 98-1-ci maddəni əlavə etdi və Prezidentə Milli Məclisi buraxmaq səlahiyyəti verdi. Maddə nömrəsinin özü dəyişikliyin izidir: «-1» işarəsi normanın sonradan, mövcud nömrələmə pozulmadan əlavə edildiyini göstərir.

Səlahiyyətin hansı hallarda tətbiq oluna biləcəyi elə 98-1-ci maddədə müəyyən edilib. Testdə bu halların özü də soruşula bilər, ona görə maddəni e-qanun.az-dakı mətndən sözbəsöz oxuyun. Parlamentin tərkibi isə dəyişməyib: Milli Məclis əvvəlki kimi 125 deputatdan ibarətdir.

Hakimlər: 126-cı maddədə 30 yaş tələbinin ləğvi

126-cı maddə hakimlərə qoyulan tələbləri müəyyən edir. 2016-ya qədər hakim olmaq üçün 30 yaşa çatmaq tələb olunurdu, referendum bu tələbi ləğv etdi. Ali hüquq təhsili və hüquqşünas ixtisası üzrə iş təcrübəsi ilə bağlı tələblər isə maddədə qalıb.

27 yaşlı Leyla hakimlik müsabiqəsinə qatılmaq istəyir, amma köhnə dərslikdə «otuz yaşına çatmış» ifadəsini görüb tərəddüd edir. Konstitusiya baxımından yaş artıq maneə deyil. Müsabiqəyə buraxılışın digər şərtlərini — təhsil və iş stajı tələblərini — o, «Məhkəmələr və hakimlər haqqında» Qanundan və müsabiqə elanından yoxlamalıdır. Müsabiqənin gedişini hakim olmaq üçün müsabiqənin bütün mərhələləri yazısında izah etmişik.

2016-ya qədər və sonra: müqayisə cədvəli

Köhnə toplunu necə yoxlamalı?

1. Toplunun nəşr ilinə baxın: 2016-dan əvvəl çap olunubsa, Konstitusiya bölməsini tam yoxlayın.
2. Prezidentin səlahiyyət müddətini soruşan suallarda 5 il cavabını 7 illə əvəz edin.
3. «Səlahiyyətləri kim icra edir?» sualında düz cavab Baş nazirdirsə, sual köhnəlib.
4. Hakimlərə və Prezidentliyə namizədlərə dair suallarda yaş tələbini düz cavab kimi verən variantları silin.
5. Milli Məclisin buraxılmasına dair sualları 98-1-ci maddənin mətni ilə tutuşdurun.

Kamran dövlət qulluğu testinə 2014-cü il nəşri ilə hazırlaşır. Konstitusiya bölməsindəki 60 sualı bu siyahı ilə yoxlayanda 7-sinin cavabının köhnəldiyini görür: dördündə Prezidentin müddəti 5 il göstərilib, ikisində səlahiyyətləri ilk növbədə Baş nazir icra edir, birində isə hakim üçün 30 yaş tələbi var. Yarım saatlıq yoxlama ona imtahanda bir neçə bal qazandıra bilər.

Tez-tez verilən suallar

2016 referendumu nə vaxt keçirilib?

26 sentyabr 2016-cı ildə. Bu, 1995-ci ildə qəbul edilmiş Konstitusiyaya referendumla edilən üçüncü dəyişiklik mərhələsidir, əvvəlkilər 2002 və 2009-cu illərdə olub.

Vitse-prezidenti kim seçir?

Vitse-prezident seçkisi keçirilmir. Birinci vitse-prezident və vitse-prezidentləri Prezident təyin edir və vəzifədən azad edir.

2016-dan sonra Milli Məclisin deputatlarının sayı dəyişibmi?

Xeyr. Milli Məclis əvvəlki kimi 125 deputatdan ibarətdir.

Konstitusiyanın cari mətnini haradan oxumaq olar?

Ədliyyə Nazirliyinin e-qanun.az hüquqi informasiya bazasında Konstitusiyanın qüvvədə olan mətni verilir. Test toplusundakı hər şübhəli sualı həmin mətnlə tutuşdurun.