Qətnamə ilə qərardadın fərqi: hansından necə şikayət olunur

Məhkəmə iddianızı baxmadan geri qaytarıb, ya da iş gedərkən sizin razı olmadığınız ekspertiza təyin edib. İlk sual budur: əlinizdəki sənəd qətnamədir, yoxsa qərardad? Şikayətin mümkün olub-olmaması, forması və müddəti məhz bundan asılıdır.

Qətnamə: işin mahiyyəti üzrə son söz

Qətnamə birinci instansiya məhkəməsinin mübahisəni mahiyyəti üzrə həll edən aktıdır: iddia tam və ya qismən təmin edilir, ya da rədd olunur. O, Azərbaycan Respublikası adından çıxarılır və dörd hissədən ibarətdir: giriş, təsviri, əsaslandırıcı və nəticə hissələri. Nəticə hissəsində məhkəmənin kimin xeyrinə nəyə qərar verdiyi, həmçinin şikayətin hara və hansı müddətdə veriləcəyi göstərilir.

Qətnamə elan olunduqdan sonra onu çıxarmış məhkəmə mahiyyət üzrə öz qərarını dəyişə bilməz. O, yazı və hesab səhvlərini düzəldə, həll edilməmiş tələb qalıbsa, əlavə qətnamə çıxara bilər, amma mahiyyətlə bağlı hər etiraz yuxarı instansiyada həll olunur.

Qərardad: prosesin gedişatını idarə edən akt

Qərardad işin mahiyyətinə aid olmayan məsələləri həll edir. İddia ərizəsinin qəbulundan imtina və ya onun geri qaytarılması, iddianın təmin edilməsi, ekspertiza təyini, buraxılmış müddətin bərpası, hakimə etirazın həlli qərardadla rəsmiləşdirilir. Mürəkkəb məsələlər üzrə qərardad ayrıca sənəd kimi yazılır, sadə məsələlər üzrə isə çox vaxt iclas zalında elan olunur və protokola daxil edilir.

Bəzi qərardadlar işi qətnaməsiz bitirir: icraata xitam və ərizənin baxılmamış saxlanılması. Onların nəticəsi fərqlidir. Xitamdan sonra eyni tərəflər arasında eyni predmet və eyni əsaslar üzrə təkrar müraciət mümkün deyil. Baxılmamış saxlamada isə səbəb aradan qalxandan sonra yenidən iddia vermək olar.

İddianın təmin edilməsi haqqında qərardad dərhal icra olunur: cavabdehin hesabına və ya əmlakına həbs qətnaməni gözləmədən qoyulur.

Qətnamə və qərardad: müqayisə cədvəli

Qətnamədən şikayət: apellyasiya, sonra kassasiya

Qətnamə ilə razı deyilsinizsə, apellyasiya məhkəməsinə apellyasiya şikayəti verirsiniz. Apellyasiya instansiyası işə həm faktiki, həm də hüquqi cəhətdən baxır, yəni birinci instansiyanın faktlara verdiyi qiyməti də yoxlayır. Şikayətin quruluşunu mülki iş üzrə apellyasiya şikayəti nümunəsi üzərində göstərmişik.

Növbəti pillə Ali Məhkəmədir. Kassasiya şikayəti birinci instansiyanın qətnaməsindən deyil, apellyasiya məhkəməsinin qərarından verilir və kassasiya instansiyası faktları yenidən qiymətləndirmir, yalnız hüquq normalarının düzgün tətbiq edilib-edilmədiyini yoxlayır. Ona görə kassasiya şikayəti yazılarkən «məhkəmə şahidə inanmadı» deyil, «hansı norma necə pozuldu» sualına cavab verilməlidir.

Cavabdehin iştirakı olmadan çıxarılan qiyabi qətnamənin isə öz yolu var: əvvəlcə onu çıxarmış məhkəməyə ləğv haqqında ərizə verilir. Bunu qiyabi qətnamə yazısında ətraflı izah etmişik.

Qərardaddan şikayət: xüsusi şikayət nə vaxt mümkündür?

Qərardaddan ayrıca, yəni qətnaməni gözləmədən xüsusi şikayət iki halda verilir:

1. Mülki Prosessual Məcəllə bu qərardaddan şikayəti birbaşa nəzərdə tutur.
2. Qərardad işin sonrakı hərəkətinə mane olur: iddianın qəbulundan imtina, icraata xitam, ərizənin baxılmamış saxlanılması.

Qalan qərardadlardan, məsələn, ekspertiza təyini və ya sübutun tələb edilməsindən imtina barədə qərardaddan ayrıca şikayət verilmir. Bunlara etirazınızı qətnaməyə verəcəyiniz apellyasiya şikayətində əsaslandırırsınız.

Elçin qonşusundan 6 000 manat ziyan tələb edir, məhkəmə isə cavabdehin vəsatəti ilə ekspertiza təyin edir. Elçin ekspertizanı lazımsız sayır, amma bu qərardaddan ayrıca şikayət verə bilməz: etirazını qətnamədən sonra apellyasiya şikayətində bildirəcək. Tural isə borc tələbi ilə iddia verir, məhkəmə eyni mübahisə üzrə qanuni qüvvəyə minmiş qətnamə olduğunu əsas gətirərək iddianın qəbulundan imtina edir. Tural əvvəlki işin başqa müqavilə üzrə olduğunu bilir və bu qərardaddan xüsusi şikayət verə bilər, çünki o, işin hərəkətini tamamilə dayandırır.

Tez-tez verilən suallar

Protokol qərardadı nədir?

Sadə məsələ üzrə hakimin iclas zalında elan etdiyi və iclas protokoluna yazılan qərardaddır, məsələn, sənədin işə əlavə edilməsi barədə. Ayrıca sənəd kimi tərtib olunmasa da, qərardad qüvvəsindədir.

Qətnamədə hesab səhvi varsa, apellyasiya şikayəti lazımdır?

Xeyr. Qətnaməni çıxarmış məhkəmə yazı və hesab səhvlərini qərardadla düzəldə bilər, bunun üçün həmin məhkəməyə ərizə vermək kifayətdir. Qətnamənin mahiyyəti ilə razı deyilsinizsə, yol apellyasiyadır.

Apellyasiya məhkəməsinin aktı necə adlanır?

Apellyasiya instansiyası məhkəməsi işi qərarla həll edir və kassasiya şikayəti məhz bu qərardan verilir. Prosessual məsələlər üzrə apellyasiya məhkəməsi də qərardad çıxarır.