Hamilə işçinin hüquqları: işdən çıxarma qadağası və analıq məzuniyyəti

Rəhbərə hamilə olduğunuzu dediniz, iki həftə sonra isə ştat ixtisarı barədə bildiriş gəldi. Yaxud kadrlar şöbəsi eyham vurur: «Məzuniyyətdən qayıdanda yeriniz olmayacaq, yaxşısı budur, indidən ərizə yazın». Hamilə işçinin hüquqları Əmək Məcəlləsində ən güclü təminatlardandır və belə təzyiqlərin böyük hissəsinin qanuni əsası yoxdur.

Hamilə işçini işdən çıxarmaq olarmı?

Əmək Məcəlləsi hamilə qadınla, həmçinin 3 yaşınadək uşağı olan qadınla işəgötürənin təşəbbüsü ilə əmək müqaviləsinə xitam verilməsini qadağan edir. Qanun bu qadağadan yalnız bir istisna qoyur: müəssisənin ləğvi. Digər hallarda — ştat ixtisarı, «vəzifəyə uyğun gəlmir» iddiası, hətta intizam pozuntusu — işəgötürən hamilə işçi ilə müqaviləni öz təşəbbüsü ilə poza bilməz.

Qadağa işçinin öz iradəsinə toxunmur. Qadın öz arzusu ilə, ümumi qaydada bir təqvim ayı əvvəl yazılı xəbərdarlıq edərək işdən çıxa bilər. Təzyiq də məhz buna görə çox vaxt «öz arzusu ilə» və ya «tərəflərin razılığı ilə» ərizə tələbi şəklində olur. Belə sənəd imzalandıqdan sonra xitam artıq işəgötürənin təşəbbüsü sayılmır və qadağanın qoruması işləmir.

Əmrdə hansı əsasın yazıldığı sonradan mübahisənin taleyini həll edir. Bu barədə işdən çıxarılmanın qanuni əsasları yazısında ətraflı danışmışıq.

Hamiləliyə və doğuşa görə məzuniyyət: 126 gün

Qadın işçiyə hamiləliyə və doğuşa görə 126 təqvim günü sosial məzuniyyət verilir. Bu müddət doğuşdan əvvəlki və sonrakı dövrü birlikdə əhatə edir. Çətin doğuş və ya iki və daha çox uşağın doğulması hallarında qanun daha uzun müddət nəzərdə tutur; dəqiq günləri Məcəllənin mətnində, e-qanun.az-da yoxlayın.

Məzuniyyət tibb müəssisəsinin verdiyi xəstəlik vərəqəsi əsasında rəsmiləşdirilir. İşçi vərəqəni işəgötürənə təqdim edir, işəgötürən isə məzuniyyət barədə əmr verir. Bu dövr üçün qadına sosial sığorta hesabına müavinət ödənilir.

Müavinət rəsmi orta əmək haqqına əsasən hesablanır. Maaşın bir hissəsi «zərfdə» verilirsə, məbləğ yalnız müqavilədəki rəsmi maaşa görə çıxacaq. Hamiləliyin ən həssas aylarında bu fərq ailə büdcəsinə ciddi təsir edir.

Uşaq 3 yaşına çatanadək: qismən ödənişli məzuniyyət

126 günlük məzuniyyət bitdikdən sonra qadın uşağa qulluq üçün qismən ödənişli sosial məzuniyyət götürə bilər. Bu məzuniyyət uşaq 3 yaşına çatanadək davam edə bilər. Həmin dövrdə ödənilən müavinətin cari məbləğini və ödəniş qaydasını rəsmi mənbələrdən — e-qanun.az-dan və Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyindən öyrənin.

Məzuniyyət dövründə əmək müqaviləsi qüvvədə qalır, işdən çıxarma qadağası isə tam işləyir. Yəni uşağa qulluq məzuniyyətində olan qadının vəzifəsini «boş qalıb» deyə ləğv etmək olmaz.

2026-cı ildən ailəyə yeni təminat da gəlib: uşağın doğulması ilə əlaqədar kişi işçiyə 14 təqvim günü ödənişli məzuniyyət verilir. Bu, ananın məzuniyyətini əvəz etmir, ona əlavədir. Təfərrüatları atalıq məzuniyyəti qaydası yazısında izah etmişik.

İş rejimində hansı təminatlar var?

Hamilə qadını ezamiyyətə göndərmək, iş vaxtından artıq işə və gecə işinə cəlb etmək qadağandır. Bu qadağalar işçinin razılığından asılı deyil: qadın özü razı olsa belə, işəgötürən onu belə işə cəlb etməməlidir. Kiçik uşağı olan qadınlar üçün də məhdudiyyətlər var, amma onların həcmi uşağın yaşından asılıdır.

Həkim rəyində zərərli şəraitdə işin hamiləlik üçün təhlükəli olduğu göstərilibsə, rəyi yazılı şəkildə işəgötürənə təqdim edin və iş şəraitinin dəyişdirilməsini xahiş edin. Şifahi xahiş sonradan sübut kimi işləmir.

Hamiləlik səbəbindən işə qəbuldan imtina etmək, maaşı azaltmaq və ya vəzifəni aşağı salmaq ayrı-seçkilikdir. 2026-da Məcəlləyə «ailə vəzifələri olan işçi» anlayışı da daxil edildi: belə işçilərə verilən güzəştlər və əlavə təminatlar digər işçilərə qarşı ayrı-seçkilik sayılmır. Hamilə həmkarına yüngül qrafik verən işəgötürən qanunu pozmur, əksinə, qanunun məqsədinə uyğun hərəkət edir.

Qanunsuz xitam: işə bərpa üçün addımlar

Əmr artıq verilibsə, vaxt itirmədən bu ardıcıllıqla hərəkət edin:

1. Əmrin surətini tələb edin: xitamın əsası və tarixi yazılmalıdır.
2. Statusunuzu təsdiqləyən sənədi hazırlayın: hamiləlik barədə tibbi arayış və ya uşağın doğum şəhadətnaməsi.
3. İşəgötürənə yazılı etiraz verin və qəbul qeydini saxlayın.
4. Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinə (DƏMX) şikayət edin.
5. Məhkəməyə getməzdən əvvəl ilkin mediasiya sessiyasında iştirak edin — əmək mübahisələrində bu mərhələ məcburidir.
6. Razılaşma olmasa, mediasiya arayışı ilə məhkəməyə iddia verin: işə bərpa və məcburi işburaxma dövrü üçün orta əmək haqqının ödənilməsi tələb olunur.

Nümunə 1. Nərmin logistika şirkətində menecerdir, maaşı 900 manatdır, beşinci ayın hamiləsidir. Şirkət «ştat ixtisarı» əsası ilə xitam əmri verir. Nərmin hamiləlik arayışını əlavə edərək yazılı etiraz verir və DƏMX-ə şikayət edir. Yoxlamadan sonra şirkət əmri özü ləğv edir, Nərmin işə qayıdır və işdən kənarda qaldığı günlər üçün orta əmək haqqını alır.

Nümunə 2. Ülviyyənin 2 yaşlı oğlu var. Şirkət «struktur dəyişikliyi» adı ilə onun vəzifəsini ləğv etdiyini deyir və ondan «tərəflərin razılığı ilə» xitam sənədi imzalamasını istəyir. Ülviyyə imzalamır: şirkət ləğv olunmur, fəaliyyətini davam etdirir, ştatın dəyişdirilməsi isə qadağadan istisna deyil. İmza olmadıqca işəgötürənin öz təşəbbüsü ilə onu işdən çıxarmağa qanuni əsası yoxdur.

Əmək hüququnda 2026-cı ildə edilmiş digər dəyişiklikləri Əmək Məcəlləsinin 2026 yenilikləri icmalında toplamışıq.

Tez-tez verilən suallar

Uşağa qulluq məzuniyyətində olarkən işdən çıxarıla bilərəmmi?

Xeyr. Uşaq 3 yaşına çatanadək işəgötürənin təşəbbüsü ilə xitam qadağandır və məzuniyyətdə olmağınız bu qadağanı dəyişmir. Yeganə istisna müəssisənin ləğvidir.

Analıq müavinəti hansı maaşdan hesablanır?

Müavinət sosial sığorta ödənişidir və rəsmi orta əmək haqqına əsasən hesablanır. Maaşın müqavilədən kənar, nağd verilən hissəsi hesablamaya düşmür.

Hamiləliyi işəgötürənə nə vaxt bildirməliyəm?

Vaxtı özünüz seçirsiniz, amma təminatlardan istifadə etmək üçün hamiləliyi tibbi arayışla təsdiqləməli olacaqsınız. Arayışı yazılı təqdim edin və qəbul qeydini saxlayın: mübahisədə işəgötürən «xəbərimiz yox idi» deyə bilməyəcək.

«Öz arzumla» ərizə yazmağa məcbur edirlər. Nə etməli?

İmzalamayın: öz arzusu ilə xitam qadağanın qorumasından kənardır. Təzyiqi yazışma və ya şahidlərlə sənədləşdirib DƏMX-ə şikayət edin. Artıq imzalamısınızsa, xəbərdarlıq müddəti bitməyibsə və yerinizə başqa işçi yazılı dəvət olunmayıbsa, ərizəni yazılı şəkildə geri götürə bilərsiniz.