Əmək müqaviləsi ilə xidmət (podrat) müqaviləsinin fərqi: hansı sizin xeyrinizədir

Şirkət sizi işə götürür, amma imzalamağa əmək müqaviləsi yox, xidmət müqaviləsi verir: «Vergisi azdır, sizin üçün də sərfəlidir». Maaş, iş saatları və rəhbər eynidir, dəyişən yalnız sənədin adıdır. Halbuki məhz bu ad məzuniyyətinizi, minimum maaş hüququnuzu və işdən çıxarılmaya qarşı təminatlarınızı müəyyən edir.

Əsas fərq nədədir: iş prosesi, yoxsa nəticə?

Əmək müqaviləsi ilə işləyən şəxs müəyyən vəzifə tutur, işəgötürənin müəyyən etdiyi iş rejiminə və daxili intizam qaydalarına tabe olur. Əmək haqqı işin prosesinə görə, adətən aylıq ödənilir. Ay ərzində heç bir «nəticə» təhvil verilməsə də, işçi öz vaxtını və əməyini işəgötürənin sərəncamına verdiyi üçün maaş alır.

Xidmət və podrat müqavilələri Mülki Məcəllə ilə tənzimlənir və burada tərəflər bərabərdir. İcraçı işi necə, harada və hansı saatlarda görəcəyini özü həll edir. Podrat müqaviləsində konkret nəticə — təmir olunmuş mənzil, hazırlanmış sayt — təhvil verilir və adətən qəbul edildikdən sonra ödənilir. Xidmət müqaviləsində ödəniş fəaliyyətin özünə görədir: məsləhət, tərcümə, mühasibat xidməti, dərs.

Sadə formula belədir: əmək müqaviləsi ilə işəgötürən sizin əməyinizi və vaxtınızı, mülki müqavilə ilə isə sifarişçi konkret işi və ya xidməti alır. Digər fərqlərin hamısı buradan doğur.

Müqayisə cədvəli: əmək müqaviləsi və xidmət müqaviləsi

Cədvəldəki hər sətir konkret pula və ya riskə çevrilir. Əmək müqaviləsi ilə işləyən şəxs qanuni əsas olmadan işdən çıxarıla bilməz, məzuniyyət günləri üçün pul alır, maaşı isə qanundakı minimumdan aşağı düşmür. Mülki müqavilədə bunların hamısı sifarişçi ilə danışıqdan asılıdır.

Adı xidmət, məzmunu əmək: gizli əmək münasibətinin əlamətləri

Praktikada ən çox yayılmış problem budur: faktiki olaraq ştatda işləyən adamla «xidmət müqaviləsi» bağlanır. Aşağıdakı əlamətlərin çoxu sizin vəziyyətinizə uyğundursa, münasibətiniz məzmunca əmək münasibətidir:

• hər gün müəyyən saatlarda işdə olursunuz və gecikməyə görə sizdən izahat istənilir;
• rəhbərin gündəlik tapşırıqlarını yerinə yetirirsiniz;
• şirkətin daxili qaydalarına tabesiniz, istirahətə çıxmaq üçün icazə alırsınız;
• ödəniş hər ay eyni məbləğdə gəlir və konkret işin təhvil verilməsindən asılı deyil;
• iş yeri, kompüter və digər alətlər şirkətindir;
• yeganə «sifarişçiniz» bu şirkətdir.

Mülki Məcəllə başqa əqdi pərdələmək üçün bağlanmış əqdi — yalan əqdi — əhəmiyyətsiz sayır və tərəflərin həqiqətən nəzərdə tutduğu əqdə aid qaydaların tətbiqini nəzərdə tutur. Mübahisə yarananda məhkəmə sənədin adına yox, münasibətin faktiki məzmununa baxa bilər. Əmək müqaviləsi bağlanmadan işçi işlətməyə görə isə işəgötürən inzibati məsuliyyətə cəlb oluna bilər; bu pozuntuları Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidməti (DƏMX) yoxlayır.

Nümunə. Nicat proqram şirkətində iki ildir tərtibatçı işləyir. Onunla hər il yenilənən «xidmət müqaviləsi» bağlanıb, amma o, hər gün 9:00-dan 18:00-dək ofisdədir, komanda rəhbərinin tapşırıqlarını yerinə yetirir və ayda sabit 1500 manat alır. Bir gün şirkət müqavilədəki «istənilən vaxt imtina» bəndinə əsaslanaraq onunla iki gün xəbərdarlıqla vidalaşır. Nicat iş saatlarını və tapşırıqları göstərən yazışmalara, sabit ödənişləri göstərən bank çıxarışlarına əsaslanaraq münasibətin faktiki əmək münasibəti olduğunu sübut etməyə çalışa bilər. Bu, əmək mübahisəsidir: məhkəməyə getməzdən əvvəl ilkin mediasiya sessiyasında iştirak tələb olunur.

Xidmət müqaviləsi kimə sərfəlidir?

Mülki müqavilə özlüyündə pis deyil. O, müstəqil işləyən, bir neçə sifarişçisi olan və vaxtını özü idarə etmək istəyən adam üçün təbii formadır. Tərcüməçi, dizayner, usta, repetitor, məsləhətçi — bu peşələrdə iş çox vaxt konkret sifarişlə ölçülür.

Xidmət müqaviləsinin üstünlükləri aydındır: qrafik sərbəstdir, sifarişçilərin sayı məhdud deyil, qiymət danışıqla müəyyən edilir. Qarşılığında icraçı riskləri özü daşıyır: sifariş yoxdursa, gəlir də yoxdur, qanunla ödənişli məzuniyyət nəzərdə tutulmur, müqavilə isə öz şərtlərinə uyğun asanlıqla bitə bilər. Ona görə sərbəst işləyən mütəxəssis bu riskləri qiymətinə daxil etməlidir.

Vergi baxımından da fərq var. Əmək müqaviləsində gəlir vergisini və sosial ödənişləri işəgötürən tutub büdcəyə köçürür. Mülki müqavilə üzrə gəlirin vergiyə cəlb olunma qaydası isə VÖEN-inizin olub-olmamasından və fəaliyyət növündən asılıdır; seçimləri freelancer gəliri və VÖEN yazısında izah etmişik.

Nümunə. Lalə sərbəst tərcüməçidir, VÖEN-i var və beş tərcümə bürosu ilə ayrı-ayrı xidmət müqaviləsi bağlayıb. Hər büro ona səhifə sayına görə ödəyir, sifarişi qəbul edib-etməməyə isə Lalə özü qərar verir. Əmək müqaviləsi onu bir işəgötürənin iş rejiminə bağlayardı və bu, onun üçün əlverişsiz olardı. Amma yay aylarında sifarişlər azalanda gəliri də azalır — bu, müstəqilliyin qiymətidir.

Hansı müqavilə sizin xeyrinizədir?

Evdən işləmək özlüyündə mülki müqavilə üçün əsas deyil. 2026-cı ildən məsafədən (distant) iş Əmək Məcəlləsində ayrıca anlayışdır və onun tətbiqi əmək müqaviləsində razılaşdırılır. Bu rejimin qaydalarını distant iş yazısında izah etmişik.

İmzalamazdan əvvəl nəyi yoxlamalı?

1. Sənədin adına və istinad etdiyi qanuna baxın: Əmək Məcəlləsi, yoxsa Mülki Məcəllə.
2. Predmeti oxuyun: vəzifə və əmək funksiyası yazılıb, yoxsa konkret iş və ya xidmət.
3. Ödəniş qaydasını yoxlayın: aylıq sabit əmək haqqı, yoxsa qəbul-təhvil aktı əsasında haqq.
4. Xitam şərtlərinə diqqət edin: «istənilən vaxt birtərəfli imtina» bəndi mülki müqavilənin əlamətidir.
5. Ştatda işləməyə razılaşmısınızsa, e-gov.az portalında adınıza əmək müqaviləsinin qeydiyyata alındığını yoxlayın.
6. Mülki müqavilədə haqqın vergidən əvvəlki, yoxsa sonrakı məbləğlə yazıldığını və vergini kimin ödəyəcəyini dəqiqləşdirin.

Əmək hüququnda 2026-cı ildə edilmiş digər dəyişiklikləri Əmək Məcəlləsinin 2026 yenilikləri icmalında toplamışıq.

Tez-tez verilən suallar

Xidmət müqaviləsi ilə işləyənə məzuniyyət verilirmi?

Qanunla ödənişli məzuniyyət yalnız əmək müqaviləsi ilə işləyənə verilir. Mülki müqavilədə tərəflər fasilə razılaşdıra bilər, amma bu, Əmək Məcəlləsinin təminatı deyil və həmin dövr adətən ödənilmir.

Xidmət müqaviləsini əmək müqaviləsinə çevirmək olarmı?

Tərəflər razılaşaraq istənilən vaxt əmək müqaviləsi bağlaya bilər. Razılaşma yoxdursa, münasibətin əmək münasibəti olduğunu mübahisə qaydasında sübut etmək lazımdır: DƏMX-ə şikayət, ilkin mediasiya, sonra məhkəmə.

Eyni vaxtda həm əmək, həm xidmət müqaviləsi ilə işləmək olarmı?

Bəli. Bir şirkətdə ştatda işləyib boş vaxtda başqa sifarişçilərə xidmət göstərmək qadağan deyil. Yalnız əmək müqavilənizdə məxfilik və ya başqa məhdudlaşdırıcı şərt olub-olmadığını yoxlayın.

Sifarişçi xidmət müqaviləsi üzrə haqqı ödəmirsə nə etməli?

Görülmüş işi təsdiqləyən qəbul-təhvil aktını, yazışmaları və ödəniş sənədlərini toplayın, sifarişçiyə yazılı pretenziya göndərin, ödəniş olmasa məhkəməyə iddia ilə müraciət edin. Hər iki tərəf sahibkardırsa, mübahisə kommersiya xarakteri daşıya bilər və onda məhkəməyə qədər ilkin mediasiya sessiyasında iştirak məcburidir.