Freelancer və evdən gəlir: VÖEN, sadələşdirilmiş vergi və risklər

Loqotip çəkirsiniz, xarici sifarişçiyə proqram yazırsınız, evdə tort bişirib sosial şəbəkə ilə satırsınız və ya onlayn dərs deyirsiniz. Pul karta gəlir, amma heç bir yerdə qeydiyyatınız yoxdur. Frilanser vergisi məsələsi məhz burada yaranır: VÖEN nə vaxt lazımdır, hansı vergi rejimi sərfəlidir və qeydiyyatsız işləməyin riski nədir?

Sərbəst iş nə vaxt sahibkarlıq sayılır?

Köhnə telefonunuzu satmaq və ya dosta bir dəfə sayt düzəltmək sahibkarlıq deyil. Sahibkarlıq müstəqil, öz riskinizlə və sistemli şəkildə gəlir əldə etməyə yönəlmiş fəaliyyətdir. Müntəzəm sifarişlər, daimi müştəri axını, portfel və reklam onun tipik əlamətləridir.

Belə fəaliyyətə başlayan fiziki şəxs vergi orqanında fərdi sahibkar kimi uçota durmalıdır və qanun bunu fəaliyyətə başlamazdan əvvəl etməyi tələb edir. Uçota durmaq üçün ofis açmaq lazım deyil: qeydiyyatı Dövlət Vergi Xidmətinin e-taxes.gov.az portalında elektron qaydada və ya vergi orqanına birbaşa müraciətlə keçmək olar. Nəticədə VÖEN — vergi ödəyicisinin eyniləşdirmə nömrəsi — alırsınız.

Kimə işləyirsiniz? Vergi də buna görə dəyişir

Birinci sətir çoxlarını çaşdırır. Azərbaycandakı şirkət VÖEN-i olmayan fiziki şəxsə iş və ya xidmət haqqı ödəyəndə vergini ödəmə mənbəyində özü tutub büdcəyə köçürür, siz isə əlinizə xalis məbləğ alırsınız. Amma bu yol yalnız təsadüfi sifarişlər üçün uyğundur.

Sonuncu sətir isə ayrıca risk daşıyır. Bir şirkətə hər gün, onun qrafiki və göstərişləri ilə işləyib «frilanser» adlandırılmaq çox vaxt əmək müqaviləsindən yayınmaqdır; bunun işçi üçün nəticələrini əmək müqaviləsi ilə xidmət müqaviləsinin fərqi yazısında izah etmişik.

Evin bir otağını fiziki şəxsə kirayə verməkdən gələn gəlir üçün isə 2026-cı ildən ayrıca, 10%-lik dərəcə qüvvədədir. 2026-cı ilin digər yeniliklərini vergi dəyişiklikləri 2026 yazısında toplamışıq.

Sadələşdirilmiş vergi, yoxsa gəlir vergisi?

Fərdi sahibkar iki əsas rejimdən birini seçir. Qərar gəlirinizin quruluşundan asılıdır.

Frilanserlərin əksəriyyəti üçün sadələşdirilmiş vergi daha sadə və çox vaxt daha ucuzdur: xərc toplamaq, hər qəbzi saxlamaq lazım gəlmir. Bəzi fəaliyyət növləri isə bu rejimə keçə bilmir, cari dərəcələr də vaxtaşırı dəyişir — hər ikisini Vergi Məcəlləsinin son redaksiyasından və DVX-nin saytından yoxlayın. Kiçik dövriyyəli sahibkarlar üçün əlavə güzəşt imkanını mikro sahibkar güzəşti yazısında təhlil etmişik.

Unutmayın ki, fərdi sahibkar özü üçün icbari sosial sığorta haqqı da ödəyir. Bu, əlavə xərc kimi görünsə də, gələcək pensiyanız üçün rəsmi stajdır.

Xaricdən pul gələndə bank nəyi soruşur?

Azərbaycan rezidenti dünyanın istənilən yerindən əldə etdiyi gəlirə görə Azərbaycanda vergi ödəyir. Pulun xarici platforma və ya xarici bank vasitəsilə gəlməsi bu öhdəliyi aradan qaldırmır.

Banklar cinayət yolu ilə əldə edilmiş vəsaitlərin leqallaşdırılmasına qarşı qanunvericilik əsasında böyük və müntəzəm daxilolmaların mənbəyini soruşa bilər. Hazır olun: müştəri ilə müqavilə və ya yazışma, ödəniş üçün təqdim etdiyiniz hesab, platformadan çıxarış. Sahibkarlıq gəlirini şəxsi kartla deyil, ayrıca hesabla qəbul etmək həm uçotu, həm də bankla münasibəti sadələşdirir.

Qeydiyyatsız işləməyin riskləri

• Vergi və əlavələr. Vergi orqanı gəliri aşkar etsə, ödənilməmiş vergi ilə yanaşı gecikmə faizi və maliyyə sanksiyası hesablanır.
• Cinayət məsuliyyəti. Böyük məbləğlərdə vergi ödəməkdən yayınma Cinayət Məcəlləsinin 213-cü maddəsi ilə cəzalandırılır.
• Bank məhdudiyyətləri. Mənbəyi izah olunmayan daxilolmalar araşdırmaya düşür, əməliyyatlar gecikə bilər.
• Sosial müdafiənin olmaması. Rəsmi gəlir və sosial sığorta yoxdursa, pensiya stajı da yığılmır.
• Zəif mövqe. Müştəri ödəməsə, müqaviləsiz və sənədsiz iş üzrə haqqınızı sübut etmək çətindir.

Həyatdan iki nümunə

Dizayner. Aysel xarici sifarişçilər üçün qrafik dizayn edir və ayda təxminən 2500 manat qazanır. 8 ay pulu şəxsi kartına qəbul etdi, sonra bank daxilolmaların mənbəyini soruşdu. Aysel müqavilələri və yazışmaları təqdim etdi, ardınca e-taxes.gov.az-da fərdi sahibkar kimi qeydiyyatdan keçib sadələşdirilmiş vergini seçdi. Xərcləri demək olar ki olmadığı üçün bu rejim onun üçün ən sərfəli variant oldu.

Evdə şirniyyat. Ləman evdə tort bişirib sosial şəbəkə ilə satır və ayda 40–50 sifariş alır. Bu, artıq təsadüfi satış deyil, müntəzəm sahibkarlıqdır. Ləman VÖEN aldıqdan sonra iri müştərilərlə — kafe və ofislərlə — müqavilə bağlaya bildi, çünki onlar yalnız qeydiyyatlı satıcı ilə işləyirdi. Qida məhsulu satdığı üçün qida təhlükəsizliyi qaydalarına da ayrıca əməl etməlidir.

Tez-tez verilən suallar

Birdəfəlik sifarişə görə də VÖEN almalıyam?

Təsadüfi, birdəfəlik gəlir adətən sahibkarlıq sayılmır. Sifarişlər müntəzəm xarakter alanda isə uçota durmaq lazımdır; birdəfəlik gəlirin necə bəyan ediləcəyini DVX-dən dəqiqləşdirin.

Qeydiyyatsız işlədiyim keçmiş aylar üçün nə etməliyəm?

Uçota durduqdan sonra keçmiş dövrün necə bəyan ediləcəyini vergi orqanı ilə dəqiqləşdirin. Könüllü bəyan etmək adətən gəlirin yoxlama zamanı aşkar edilməsindən daha az xərclə başa gəlir.

Müştəri ilə yazılı müqavilə mütləqdirmi?

Hər xidmət üçün yazılı forma tələb olunmasa da, müqavilə və ya ən azı elektron yazışma sizin əsas sübutunuzdur — bank, vergi orqanı və ödəniş mübahisəsi üçün. Müqaviləni ASAN İmza ilə elektron qaydada da bağlamaq olar.

VÖEN-i olan frilanser ƏDV ödəməlidirmi?

Dövriyyə ƏDV qeydiyyatı həddini keçmirsə və könüllü qeydiyyat yoxdursa, xeyr. Həddi keçən kimi ƏDV qeydiyyatı məcburi olur, ona görə dövriyyəni mütəmadi izləyin.