Kriptovalyuta alqı-satqısından gəlir: vergi öhdəliyi

İki il əvvəl aldığınız kriptovalyuta bahalaşıb, satıb pulu karta çıxarmaq istəyirsiniz. Yaxud birjada hər həftə alıb-satırsınız və kartınıza tanımadığınız adamlardan köçürmələr gəlir. Hər iki halda sual eynidir: kriptovalyuta vergisi varmı və qazancı necə rəsmiləşdirmək lazımdır?

Kriptovalyuta Azərbaycanda qanunidirmi?

Fiziki şəxsin kriptovalyuta alıb saxlaması qanunla qadağan edilməyib. Amma onun statusu pulun statusu deyil: Azərbaycanda yeganə qanuni ödəniş vasitəsi manatdır. Mərkəzi Bank da kriptovalyutaların ödəniş vasitəsi olmadığı və yüksək risk daşıdığı barədə xəbərdarlıq edib.

Bunun praktik nəticəsi var. Birja müflisləşsə və ya hesabınızı bağlasa, bank əmanətlərində olduğu kimi dövlət sığortası işləmir, xarici şirkətə qarşı iddia qaldırmaq isə uzun və baha yoldur. İnvestisiya adı altında pul yığan fırıldaqçılar da ən çox bu sahədə işləyir; belə halda nə etmək lazım olduğunu onlayn fırıldağa görə məsuliyyət yazısında izah etmişik.

Hansı əməliyyat vergi nəticəsi yaradır?

Vergi Məcəlləsi rezidentin gəlirini mənbəyindən və formasından asılı olmayaraq vergiyə cəlb edir. Birja xaricdə qeydiyyatda olsa da, qazanc sizin gəlirinizdir. Kriptovalyuta üzrə ayrıca, detallı qaydalar hələ formalaşmaqdadır, ona görə ümumi prinsiplərdən çıxış etmək lazımdır.

Cədvəldəki iki sətir mübahisəlidir: kriptovalyutanın birbaşa dəyişdirilməsi və hasilat. Qanunda bunlar üçün ayrıca qayda olmadığından, böyük məbləğ söhbəti gedirsə, DVX-dan yazılı izahat almaq ən etibarlı yoldur.

Gəlir necə hesablanır: satış məbləği yox, fərq

Ən çox yayılmış səhv satışdan gələn bütün pulu gəlir saymaqdır. Vergi baxımından gəlir satış qiyməti ilə alış qiyməti arasındakı müsbət fərqdir. Hər iki qiymət manatla ifadə olunur: valyuta ilə aparılan əməliyyatlar həmin günün Mərkəzi Bank məzənnəsi ilə manata çevrilir.

Alış qiymətini sübut edə bilməsəniz, vergi orqanı onu nəzərə almaya bilər və vergi tutulan fərq süni şəkildə böyüyər. Birja hesabından əməliyyat tarixçəsini ən azı ildə bir dəfə yükləyib saxlayın: hesab bloklana, birja fəaliyyətini dayandıra bilər.

Birdəfəlik qazancı bəyan etmək üçün:

1. İl ərzindəki bütün satışları siyahıya alın: tarix, miqdar, alış və satış dəyəri.
2. Valyuta ilə olan məbləğləri müvafiq günün məzənnəsi ilə manata çevirin.
3. Qazanclı və zərərli əməliyyatları ayrıca göstərin, hər birinin sənədini əlavə edin.
4. Növbəti ilin 31 martınadək DVX-nın elektron portalında illik gəlir bəyannaməsini təqdim edin.
5. Hesablanan vergini qanunla müəyyən edilmiş müddətdə ödəyin.

Zərərli satışın qazancı nə dərəcədə azaldacağı kriptovalyuta üçün ayrıca tənzimlənməyib. Bəyannamə verməzdən əvvəl bu məqamı DVX ilə dəqiqləşdirin.

Birdəfəlik satış, yoxsa sahibkarlıq?

Qanun «neçə əməliyyatdan sonra fəaliyyət sahibkarlığa çevrilir» sualına rəqəmlə cavab vermir. Vergi orqanı müntəzəmliyə, dövriyyənin həcminə və fəaliyyətin mənfəət məqsədi güdüb-güdmədiyinə baxır.

Müntəzəm fəaliyyət rəsmiləşdirilib başqa vergi rejiminə düşərsə, vergi bazası da dəyişə bilər. Rejim seçiminin məntiqini evdən qazananlar üçün VÖEN və sadələşdirilmiş vergi yazısında ətraflı açmışıq, 2026-cı il dəyişikliklərinin ümumi mənzərəsi isə fiziki şəxslər üçün vergi yeniliklərində toplanıb.

Kartla satış və bank yoxlaması

Kriptovalyutanı birjada başqa şəxsə satıb pulu bank kartına almaq ən geniş yayılmış yoldur. Bank üçün bu, naməlum şəxslərdən gələn müntəzəm köçürmələr deməkdir. Çirkli pulların yuyulmasına qarşı qanunvericilik bankı şübhəli əməliyyatları izləməyə, vəsaitin mənbəyini soruşmağa və lazım gəldikdə əməliyyatı dayandırmağa məcbur edir.

Belə sorğuya ən yaxşı cavab birja tarixçəsi, alıcılarla yazışma və vaxtında verilmiş bəyannamədir. Sənədsiz izahat isə əksər hallarda şübhəni aradan qaldırmır.

İki həyat nümunəsi

Elçin, uzunmüddətli saxlama. Elçin 2024-cü ildə 3000 manatlıq kriptovalyuta alıb və 2026-cı ilin iyununda 5200 manata satır. Onun gəliri 5200 deyil, 2200 manatdır. Elçin bu qazancı 2027-ci ilin 31 martınadək illik bəyannamədə göstərməlidir; alış qiymətini birja tarixçəsi və kartdan çıxan köçürmə təsdiq edir.

Aysel, kartla müntəzəm satış. Aysel üç ay ərzində 40-a yaxın şəxsə kriptovalyuta satır, kartına 18 000 manat köçürmə gəlir. Bank kartdakı əməliyyatları dayandırıb vəsaitin mənbəyini soruşur. Aysel pulun mənbəyini birja tarixçəsi ilə izah edir, amma bu həcm artıq müntəzəm fəaliyyət kimi görünür: davam etmək istəyirsə, VÖEN alıb rəsmiləşməli, artıq əldə etdiyi qazancı isə bəyan etməlidir.

Tez-tez verilən suallar

Kriptovalyutanı satmayıb saxlayıram. Vergi ödəməliyəmmi?

Xeyr. Qiymət artsa da, satmadığınız müddətdə gəlir reallaşmır. Vergi sualı satış və ya dəyişmə anında yaranır.

Birja xaricdədir. Bu, vergi öhdəliyini dəyişirmi?

Xeyr. Rezidentin xaricdə əldə etdiyi gəlir də vergiyə cəlb olunur. Pul kartınıza daxil olan kimi bank əməliyyatı kimi iz buraxır.

Zərərlə satmışam. Bəyannamə verməliyəmmi?

Qazanc yoxdursa, vergi də yaranmır. İl ərzində həm qazanclı, həm zərərli satışlar olubsa, onların birlikdə necə nəzərə alınacağını DVX-dan dəqiqləşdirin və zərəri təsdiq edən sənədləri saxlayın.

Kriptovalyuta ilə mal və ya xidmət satmaq olarmı?

Ölkədə qanuni ödəniş vasitəsi manatdır, ona görə hesablaşmanı kriptovalyuta üzərində qurmaq həm vergi, həm də müqavilə baxımından risklidir. Qarşılığında kriptovalyuta aldığınız mal və ya xidmət isə natura ilə alınmış gəlir kimi bəyan olunmalıdır.