İşdən çıxarılmanın qanuni əsasları: hansı bəndlə çıxarıldığın niyə vacibdir

Kadrlar şöbəsi xitam əmrini imzaya uzadır, siz isə yalnız tarixə baxıb imzalayırsınız. Halbuki əmrdəki bir sətir — işdən çıxarılmanın hansı maddə və bəndlə rəsmiləşdirildiyi — müavinət alıb-almayacağınızı, məhkəmədə işə bərpa şansınızı və növbəti iş axtarışınızı müəyyən edir.

İşdən çıxarılma hansı əsaslarla mümkündür?

Əmək müqaviləsinə yalnız Məcəllədə nəzərdə tutulmuş əsaslarla xitam verilə bilər. «Etibarımızı itirdiniz» və ya «komandaya uyğun gəlmirsiniz» kimi səbəblər qanunda yoxdur. Əmrdə konkret əsas maddə və bənd göstərilməklə yazılmalıdır, ümumi ifadə isə əmrin özünü zəiflədir.

Müddətli müqavilə müddəti bitəndə başa çatır. Amma müddət bitdikdən sonra işçi işləməyə davam edirsə və tərəflərdən heç biri xitam tələb etmirsə, müqavilə, bir qayda olaraq, müddətsiz sayılır.

Tərəflərin iradəsindən asılı olmayan hallara hərbi xidmətə çağırış, əvvəl həmin vəzifədə işləmiş işçinin məhkəmə qərarı ilə işə bərpası, işi davam etdirməyə imkan verməyən məhkəmə hökmü kimi vəziyyətlər aiddir. 2026-cı il dəyişiklikləri ilə hərbi xidmətə çağırılan işçiyə ən azı 3 misli orta aylıq əmək haqqı məbləğində müavinət ödənilməsi müəyyən edildi. Digər yenilikləri Əmək Məcəlləsinin 2026-cı il dəyişiklikləri yazısında topladıq.

İşəgötürənin təşəbbüsü: 70-ci maddənin bəndləri

Mübahisələrin çoxu bu qrupda yaranır. Məcəllənin 70-ci maddəsi işəgötürənin müqaviləyə hansı hallarda xitam verə biləcəyini ayrı-ayrı bəndlərlə sadalayır və hər bəndin öz şərtləri var. Məsələn, müəssisənin ləğvi 70-ci maddənin «a» bəndi, işçilərin sayının və ya ştatların ixtisarı isə «b» bəndi ilə rəsmiləşdirilir.

Bu bəndləri iki qrupa bölmək olar:

• təqsirsiz əsaslar — müəssisənin ləğvi, ixtisar, işçinin tutduğu vəzifəyə peşə hazırlığı baxımından uyğun gəlməməsinin qanunda nəzərdə tutulmuş qaydada müəyyən edilməsi;
• təqsirli əsaslar — işçinin əmək vəzifələrini yerinə yetirməməsi və ya onları kobud pozması.

Kobud pozuntu sayılan halları Məcəllə ayrıca sadalayır. Onlardan ən tanışları üzrsüz səbəbdən bütün iş günü ərzində işə gəlməmək və işə sərxoş halda gəlməkdir; tam siyahını e-qanun.az-da Məcəllənin mətnindən yoxlayın. Təqsirli əsasla çıxarılmadan əvvəl işəgötürən işçidən yazılı izahat almalı və pozuntunu sənədlərlə rəsmiləşdirməlidir.

Bənd sizin üçün nəyi dəyişir?

Eyni «işdən çıxdım» faktı fərqli bəndlə rəsmiləşdiriləndə tamam fərqli nəticələr verir.

Pul

Hansı əsasla çıxmağınızdan asılı olmayaraq, son gün sizinlə tam hesablaşma aparılmalıdır: işlədiyiniz günlərin əmək haqqı və istifadə olunmamış məzuniyyət günləri üçün kompensasiya. Ləğv və ixtisar kimi təqsirsiz əsaslarda qanun bunun üzərinə əlavə təminatlar qoyur: əvvəlcədən xəbərdarlıq və işdən çıxma müavinəti. Öz arzusu ilə və ya intizam əsası ilə çıxan işçi bu təminatlardan istifadə etmir.

Qadağalar

Hamilə qadınla və 3 yaşınadək uşağı olan qadınla işəgötürənin təşəbbüsü ilə müqaviləyə xitam vermək qadağandır, yalnız müəssisənin ləğvi istisnadır. İşçinin xəstəlik və ya məzuniyyət dövründə də işəgötürənin təşəbbüsü ilə xitam verilə bilməz, burada da müəssisənin ləğvi istisnadır. Bu qadağalar yalnız işəgötürənin təşəbbüsünə aiddir. İşçi öz arzusu ilə ərizə yazan kimi onların heç biri işləmir.

Sübut

Məhkəmədə işəgötürən əmrdə göstərdiyi əsasın həqiqətən mövcud olduğunu və qaydaya əməl etdiyini sənədlərlə göstərməli olacaq. İxtisarda bu, ştatın real azaldığını göstərən sənədlərdir. İntizam əsasında isə pozuntunun faktı, izahatın alınması və əmrin vaxtında verilməsidir. Sənəd zəncirində bir halqa əskikdirsə, xitam qanunsuz sayılır.

Gələcək

Xitamın əsası rəsmi sənədlərdə qalır. Kobud pozuntuya görə çıxarılma yeni işəgötürənin gözündə ixtisardan tamamilə fərqli görünür. İşsizlikdən sığorta ödənişi hüququ da xitamın əsasından asılı ola bilər; şərtləri «İşsizlikdən sığorta haqqında» Qanundan və Dövlət Məşğulluq Agentliyindən dəqiqləşdirin.

«Ərizəni öz arzunla yaz»: ən baha başa gələn imza

Nərminin 2 yaşlı uşağı var və o, vəzifəsinin ixtisar ediləcəyini eşidir. Rəhbəri təklif edir: «Ərizəni öz arzunla yaz, sənədlərin təmiz qalsın». Əslində isə 3 yaşınadək uşağı olan qadını işəgötürənin təşəbbüsü ilə çıxarmaq qadağandır və ixtisar əmri Nərminə qarşı qanunsuz olardı. «Öz arzusu ilə» yazılmış bir vərəq bu müdafiəni də, müavinəti də aradan qaldırır.

Sonradan ərizəni mübahisələndirmək üçün Nərmin onu məcburiyyət altında yazdığını sübut etməli olacaq. Bu isə şifahi təzyiq olan yerdə çox çətindir.

Öz təşəbbüsünüzlə çıxmağın düzgün qaydasını öz arzusu ilə işdən çıxma yazısında, ixtisar olunan işçinin təminatlarını isə ixtisar zamanı işçinin hüquqları yazısında izah etmişik.

Əsas yanlışdırsa: işə bərpa yolu

İşdən çıxarılmanızı qanunsuz hesab edirsinizsə, ardıcıllıq belədir:

1. Xitam əmrinin surətini tələb edin və əsasın maddə və bəndlə göstərildiyini yoxlayın.
2. Faktı əsasla tutuşdurun: ixtisar varsa, ştat həqiqətən azalıbmı; intizam varsa, sizdən izahat alınıbmı, pozuntu sənədləşibmi.
3. Sübutları toplayın: əmrlər, xəstəlik vərəqəsi, yazışmalar, şahidlərin məlumatları.
4. İlkin mediasiya sessiyasına müraciət edin: əmək mübahisəsində məhkəməyə qədər bu mərhələ məcburidir.
5. Razılaşma olmasa, işə bərpa barədə iddia ilə məhkəməyə müraciət edin. Paralel olaraq Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinə (DƏMX) şikayət də verə bilərsiniz.

Məhkəmə xitamı qanunsuz sayarsa, işçi işə bərpa edilir və ona məcburi iş buraxma dövrü üçün orta əmək haqqı ödənilir. İşdən çıxarılma ilə bağlı məhkəməyə müraciət müddəti qısadır və xitam əmrinin surətini aldığınız gündən hesablanır. Dəqiq müddəti Əmək Məcəlləsinin əmək mübahisələrinə dair maddələrindən yoxlayın və mediasiyaya ləngimədən müraciət edin.

Ramil iki gün işə gəlmir və işəgötürən onu kobud pozuntuya görə işdən çıxarır. Halbuki Ramil həmin günlərdə xəstə olub və bunu xəstəlik vərəqəsi ilə təsdiqləyir. Üstəlik, xitam elə xəstəlik dövründə rəsmiləşdirilib. Məhkəmə xitamı qanunsuz sayır, Ramili işə bərpa edir və məcburi iş buraxma dövrü üçün orta əmək haqqını ödəməyi işəgötürənə tapşırır.

Tez-tez verilən suallar

Xitam əmrinin surətini vermirlər. Nə etməli?

Surəti yazılı ərizə ilə tələb edin və ərizənin qəbul edildiyini təsdiq edən nüsxəni saxlayın. İmtina davam edərsə, DƏMX-ə şikayət verin.

Xəstəlik vərəqəsində olarkən işdən çıxarıla bilərəmmi?

İşəgötürənin təşəbbüsü ilə — xeyr, müəssisənin ləğvi istisnadır. Bu qadağa öz arzunuzla işdən çıxmağınıza şamil olunmur.

İxtisar olunuramsa, niyə «öz arzusu ilə» ərizə yazmamalıyam?

Çünki ixtisar işçiyə xəbərdarlıq, müavinət və işdə saxlanmaqda üstünlük hüququ kimi təminatlar verir. «Öz arzusu ilə» ərizə bu təminatları sıfırlayır.

Qanunsuz çıxarılsam nə tələb edə bilərəm?

İşə bərpa və məcburi iş buraxma dövrü üçün orta əmək haqqı. Məhkəməyə qədər ilkin mediasiya sessiyasında iştirak məcburidir.