İxtisar zamanı işçinin hüquqları: xəbərdarlıq, üstünlük hüququ və kompensasiya

Rəhbər sizi otağına çağırıb deyir ki, gələn aydan vəzifəniz ştat cədvəlindən çıxarılır, sonra da imzalamaq üçün bir vərəq uzadır. Belə anda ilk sual budur: ixtisar zamanı işçinin hüquqları nədən ibarətdir və imzadan əvvəl nəyi yoxlamaq lazımdır?

İxtisar nədir və ləğvdən nə ilə fərqlənir?

İxtisar işəgötürənin təşəbbüsü ilə xitam əsaslarından biridir: müəssisə fəaliyyətini davam etdirir, amma işçilərin sayı və ya ştat vahidləri azaldılır. Əmək Məcəlləsinin 70-ci maddəsində bu əsas «b» bəndi ilə, müəssisənin ləğvi isə «a» bəndi ilə nəzərdə tutulub. Fərq kiçik görünür, amma işçinin təminatları məhz buradan ayrılır.

Real ixtisarın izi sənədlərdə qalır: işəgötürən ştat cədvəlinə dəyişiklik edir və vəzifəni oradan çıxarır. Vəzifənin yalnız adı dəyişdirilib funksiyası saxlanılırsa, yaxud ixtisardan qısa müddət sonra eyni işə yeni adam götürülürsə, bu, ixtisarın formal olduğuna işarədir. Məhkəmədə sizin əsas arqumentiniz də məhz bu ola bilər.

Xəbərdarlıq: nə vaxt və necə verilməlidir?

İşəgötürən ixtisar barədə işçini əvvəlcədən və yazılı xəbərdar etməlidir. Xəbərdarlıq fərdi olur: ümumi iclasda şifahi elan və ya lövhədən asılan əmr bu tələbi əvəz etmir. Sənəddə hansı vəzifənin ixtisar edildiyi və müqaviləyə hansı tarixdən xitam veriləcəyi göstərilir, işçi isə onunla imza ilə tanış edilir.

Xəbərdarlıq müddəti Əmək Məcəlləsində müəyyən edilib. Öz vəziyyətinizə düşən müddəti e-qanun.az-da Məcəllənin xəbərdarlıq müddətlərinə dair maddəsindən yoxlayın. Xəbərdarlığı aldığınız tarixi mütləq qeyd edin: müddətə əməl olunub-olunmadığı məhz bu tarixdən hesablanacaq.

Belə ərizənin nəticələrini işdən çıxarılmanın qanuni əsasları yazısında ətraflı izah etmişik.

Üstünlük hüququ: ixtisarda kim işdə saxlanılır?

Eyni vəzifədə bir neçə nəfər çalışırsa və ştat vahidlərindən biri ixtisar edilirsə, işəgötürən istədiyi adamı seçə bilməz. Əvvəlcə ixtisas və əmək məhsuldarlığı müqayisə edilir: daha yüksək ixtisaslı və daha məhsuldar işçi işdə saxlanılır.

Bu göstəricilər bərabər olduqda Məcəllə üstünlüyü qanunda sadalanan, sosial baxımdan daha həssas vəziyyətdə olan işçi kateqoriyalarına verir. Öz vəziyyətinizin bu siyahıya düşüb-düşmədiyini e-qanun.az-da Əmək Məcəlləsinin mətnindən yoxlayın. Düşürsə, bunu təsdiq edən sənədi işəgötürənə əvvəlcədən yazılı təqdim edin ki, sonradan «bilmirdik» deyilməsin.

Mühasibatlıqda üç mühasibdən birinin ştatı ixtisar edilir. Leylanın ixtisas dərəcəsi digərlərindən aşağıdır, son il ərzində hesabatları dəfələrlə gecikdirdiyi də xidməti qeydlərlə təsdiqlənir. Müqayisə onun əleyhinə olduğu üçün ixtisar Leylaya düşür. Göstəricilər bərabər olsaydı, növbəti mərhələdə sosial meyarlara baxılmalı idi. Leyla müqayisə ilə razı deyilsə, işəgötürəndən qərarın hansı sənədlərə əsaslandığını yazılı soruşa bilər: müqayisə sənədlə aparılmayıbsa, bu, məhkəmədə onun xeyrinə arqumentdir.

Kimi ixtisar etmək olmaz?

Bəzi işçilər ixtisardan qanunla qorunur. Qadağalar işəgötürənin təşəbbüsü ilə xitama aiddir, ona görə ixtisara tam şamil olunur. Yeganə istisna müəssisənin bütövlükdə ləğvidir.

İşəgötürənin təşəbbüsü ilə müqaviləyə xitam verilə bilməz:

• hamilə qadınla;
• 3 yaşınadək uşağı olan qadınla;
• xəstəlik dövründə olan işçi ilə;
• məzuniyyətdə olan işçi ilə.

Sonuncu iki halda qadağa müvəqqətidir: xəstəlik və ya məzuniyyət bitdikdən sonra ixtisar ümumi qaydada rəsmiləşdirilə bilər. İlk iki halda isə qadağa bütün hamiləlik dövründə və uşaq 3 yaşına çatanadək qüvvədədir. Hamilə işçinin digər təminatlarını hamilə işçinin hüquqları yazısında ayrıca topladıq.

Pul: son iş günü nə ödənilməlidir?

İxtisar olunan işçi ilə son iş günü tam hesablaşma aparılır. Bu hesablaşmanın üç hissəsi var:

1. son ayda işlənmiş günlərin əmək haqqı;
2. istifadə olunmamış məzuniyyət günləri üçün kompensasiya;
3. işdən çıxma müavinəti.

Müavinətin minimum həddi Məcəllədə müəyyən edilib, əmək müqaviləsi və ya kollektiv müqavilə isə daha böyük məbləğ nəzərdə tuta bilər. Həddi e-qanun.az-da Məcəllənin mətnindən yoxlayın, işəgötürəndən isə hesablamanın yazılı açılışını istəyin. 2026-cı ildən məzuniyyət pulunun hesablanması qaydası da dəyişib; bu və digər yenilikləri Əmək Məcəlləsinin 2026-cı il dəyişiklikləri yazısında izah etmişik.

Fərid 6 ildir anbar müdiri işləyir, vəzifəsi avqustun 31-dən ixtisar edilir. Son iş günü ona avqust ayının əmək haqqı, istifadə etmədiyi 12 məzuniyyət günü üçün kompensasiya və işdən çıxma müavinəti ödənilməlidir. Mühasibatlıq isə yalnız maaşı köçürür. Fərid hesablamanın açılışını yazılı tələb edir, cavab gəlməyəndə Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinə (DƏMX) şikayət verir.

İxtisar qanunsuzdursa: addım-addım

İxtisarın real olmadığını və ya qaydanın pozulduğunu düşünürsünüzsə, sübutu vaxtında toplayın:

1. Xəbərdarlığın surətini saxlayın və onu aldığınız tarixi qeyd edin.
2. Ştat cədvəlinə dəyişiklik barədə əmrin surətini yazılı tələb edin.
3. Müəssisədə ixtisasınıza uyğun boş vəzifə olub-olmadığını yazılı soruşun və cavabı saxlayın.
4. Sonradan vəzifənizə və ya oxşar funksiyaya elan verilərsə, elanın ekran görüntüsünü saxlayın.
5. DƏMX-ə şikayət edin və ya ilkin mediasiya sessiyasına müraciət edin: əmək mübahisəsində məhkəməyə qədər mediasiya məcburidir.
6. Razılaşma olmasa, işə bərpa barədə iddia ilə məhkəməyə müraciət edin.

Məhkəmə ixtisarı qanunsuz sayarsa, işçi işə bərpa edilir və ona məcburi iş buraxma dövrü üçün orta əmək haqqı ödənilir. Məhkəməyə müraciət müddəti qısadır və xitam əmrinin surətini aldığınız gündən başlayır, ona görə dəqiq müddəti Məcəllədən yoxlayın və ləngiməyin.

Aytənin marketinq üzrə mütəxəssis vəzifəsi ixtisar edilir. İki ay sonra şirkət «rəqəmsal marketinq meneceri» vəzifəsinə elan verir, iş təsviri isə Aytənin köhnə vəzifə təlimatını demək olar ki, təkrarlayır. Aytən elanın ekran görüntüsünü və vəzifə təlimatını məhkəməyə təqdim edir. Məhkəmə ixtisarın real olmadığını qəbul edir və onu işə bərpa edir.

Tez-tez verilən suallar

İxtisar barədə xəbərdarlıq neçə gün əvvəl verilməlidir?

Müddət Əmək Məcəlləsində müəyyən edilib; öz vəziyyətinizə düşən müddəti e-qanun.az-da Məcəllənin mətnindən yoxlayın. Xəbərdarlıq mütləq yazılı və fərdi olmalıdır.

Xəbərdarlığı imzalamasam, ixtisar dayanacaqmı?

Xeyr. İmza yalnız sənədlə tanış olduğunuzu təsdiq edir, imzadan imtinanı isə işəgötürən aktla rəsmiləşdirə bilər. Sənədi imzalayıb razı olmadığınızı ayrıca yazılı bildirmək daha faydalıdır.

Hamilə işçini ixtisar etmək olarmı?

Xeyr. Hamilə qadınla və 3 yaşınadək uşağı olan qadınla işəgötürənin təşəbbüsü ilə müqaviləyə xitam verilməsi qadağandır, yalnız müəssisənin ləğvi istisnadır.

İxtisardan sonra işsizlik ödənişi ala bilərəmmi?

İşsizlikdən sığorta ödənişi «İşsizlikdən sığorta haqqında» Qanunla tənzimlənir və sığorta stajı kimi şərtlərdən asılıdır. Şərtləri və müraciət qaydasını Dövlət Məşğulluq Agentliyindən öyrənin.