Sınaq müddətində işdən çıxarılma: qaydalar və işçinin müdafiəsi

İşə yenicə başlamısınız, müqavilədə «3 ay sınaq müddəti» yazılıb, ikinci ayın sonunda isə rəhbər zəng edib deyir: «Alınmadı, bazar ertəsindən gəlməyin». Sınaq müddəti işəgötürənə geniş imkan verir, amma onun da qaydaları var və bu qaydalar pozulanda işçi müdafiəsiz qalmır.

Sınaq müddəti nədir və necə müəyyən edilir?

Sınaq müddəti işçinin peşə hazırlığının tutduğu vəzifəyə uyğun olub-olmadığını yoxlamaq üçündür. O, avtomatik tətbiq olunmur: tərəflər onu əmək müqaviləsi bağlanarkən razılaşdırır və müqavilədə göstərir. Müqavilədə sınaq şərti yoxdursa, işçi ilk gündən sınaqsız işə qəbul olunmuş sayılır. Sonradan rəhbərin şifahi «hələ sınaqdasan» deməsi hüquqi əsas yaratmır.

Sınaq müddəti 3 aydan çox ola bilməz. Müqavilədə daha uzun müddət yazılıbsa, bu şərt işçinin vəziyyətini qanunla müqayisədə pisləşdirdiyi üçün 3 aydan artıq hissədə tətbiq edilmir.

Sınaq dövründə siz tam hüquqlu işçisiniz. Əmək haqqı müqavilədə razılaşdırılan məbləğdə ödənilir və tam iş vaxtında minimum əmək haqqından — 400 manatdan — az ola bilməz. İş vaxtı, istirahət günləri, əməyin mühafizəsi və Məcəllənin digər təminatları da sizə ümumi qaydada şamil olunur. 2026-cı ildə bu təminatlara əlavə olunan yenilikləri Əmək Məcəlləsinin 2026-cı il dəyişiklikləri yazısında topladıq.

Sınaq dövründə xitam: 3 günlük qayda

Sınaq dövründə tərəflərdən hər biri müqaviləyə 3 gün əvvəl yazılı xəbərdarlıq etməklə xitam verə bilər. Qayda hər iki tərəf üçün eynidir, amma onlara fərqli imkan verir.

İşçi üçün bu, rahat çıxış yoludur. Adi halda öz arzusu ilə işdən çıxan işçi işəgötürəni bir təqvim ayı əvvəl xəbərdar edir, sınaq dövründə isə 3 gün kifayətdir. İşin gözlədiyiniz kimi olmadığını görmüsünüzsə, bir ay gözləməyə məcbur deyilsiniz. Ümumi qaydanı öz arzusu ilə işdən çıxma yazısında izah etmişik.

İşəgötürən üçün sınaq Məcəllənin 70-ci maddəsindəki ağır şərtlər olmadan işçidən ayrılmaq imkanıdır. İxtisarı sübut etmək, intizam pozuntusunu sənədləşdirmək lazım deyil: əsas işçinin sınaqdan keçməməsidir. Amma bu imkan sınağın məqsədinə bağlıdır. İşəgötürən işçinin işini qiymətləndirir, onun şəxsi həyatını, ailə vəziyyətini və ya qanuni hüququndan istifadə etməsini yox.

İşəgötürən hansı qaydaları pozmamalıdır?

Sınaq dövründə xitam sadədir, amma qaydasız deyil. Praktikada ən çox bu pozuntulara rast gəlinir:

• xəbərdarlıq şifahi edilir: telefon zəngi və ya «sabahdan gəlməyin» sözü qanunun tələb etdiyi yazılı xəbərdarlığı əvəz etmir;
• 3 gün gözlənilmir və müqaviləyə elə xəbərdarlıq günü xitam verilir;
• müqavilədə sınaq şərti olmadığı halda işçi «sınaqdan keçmədi» əsası ilə çıxarılır;
• sınaq müddəti artıq bitdikdən sonra «sınaqdan keçmədin» deyilir;
• xitamın əsl səbəbi işçinin işi deyil, ayrı-seçkilikdir;
• işçidən «öz arzumla» ərizə yazması tələb olunur.

Sonuncu hal ayrıca diqqət tələb edir. Ərizə yazdırmaqla işəgötürən həm sınağın nəticəsini sənədlə göstərmək zərurətindən, həm də mübahisə riskindən qurtulur. İşçi isə sonradan xitamın qanunsuz olduğunu sübut etmək imkanını itirir. Sizi çıxarmaq istəyirlərsə, qoy bunu öz adlarından, yazılı xəbərdarlıqla etsinlər.

Elvin satış meneceri kimi 3 aylıq sınaq müddəti ilə işə götürülür. İkinci ayın sonunda şöbə müdiri cümə axşamı ona zəng edib bazar ertəsindən işə gəlməməsini deyir, heç bir sənəd isə verilmir. Elvin bazar ertəsi işə gəlir, ona iş verilmədiyini yazılı ərizə ilə qeyd etdirir və xitam barədə xəbərdarlığın və əmrin surətini tələb edir. Bu sənədlər olmadan işəgötürən xitamın qanuni qaydada rəsmiləşdirildiyini sübut edə bilməyəcək.

Sınaq bitdi: işçi sınaqdan keçmiş sayılır

Sınaq müddəti başa çatıbsa və bu müddət ərzində tərəflərdən heç biri xitam barədə xəbərdarlıq etməyibsə, işçi sınaqdan keçmiş sayılır. Bundan sonra işəgötürən «sınaqdan keçmədi» əsasına istinad edə bilməz. Müqaviləyə yalnız Məcəllədə sadalanan ümumi əsaslarla — məsələn, ixtisar və ya intizam pozuntusu ilə — və həmin əsasların bütün şərtlərinə əməl etməklə xitam verilə bilər. Hər əsasın işçi üçün nəticələrini işdən çıxarılmanın qanuni əsasları yazısında izah etmişik.

Aysel iyulun 1-də 3 aylıq sınaq müddəti ilə işə başlayır, sınaq sentyabrın 30-da bitir. Oktyabrın 6-da ona sınaqdan keçmədiyi üçün müqaviləyə xitam verildiyi bildirilir. Sınaq artıq bitdiyi üçün bu əsas tətbiq oluna bilməz: oktyabrın 1-dən Aysel sınaqdan keçmiş işçidir. O, xitamı mübahisələndirir və işə bərpa ilə yanaşı məcburi iş buraxma dövrü üçün orta əmək haqqının ödənilməsini tələb edir.

Hamilə işçi və ayrı-seçkilik

Hamilə qadınla və 3 yaşınadək uşağı olan qadınla işəgötürənin təşəbbüsü ilə müqaviləyə xitam verilməsi qadağandır, yalnız müəssisənin ləğvi istisnadır. Bu qadağanın sınaq müddətinin nəticəsinə görə xitama necə tətbiq olunduğunu e-qanun.az-da Əmək Məcəlləsinin sınaq müddətinə və qadınların əmək təminatlarına dair maddələrindən yoxlayın. Sınaq dövründə hamiləlik barədə arayışınız varsa, onu işəgötürənə yazılı təqdim edin və surətini qəbul qeydi ilə saxlayın: mübahisə yaranarsa, işəgötürənin vəziyyətinizdən xəbərdar olduğunu məhz bu sənəd göstərəcək.

Ayrı-seçkilik isə istənilən halda qadağandır. İşçinin işi ilə bağlı olmayan şəxsi əlamətlərinə, məsələn, cinsinə və ya ailə vəziyyətinə görə sınaqdan «keçməmiş» sayılması sınaq institutundan sui-istifadədir. Xitamın səbəbi işin keyfiyyəti deyil, işçinin əmək haqqının gecikməsindən şikayət etməsidirsə, bu da sınağın təyinatına ziddir və məhkəmədə mübahisələndirilə bilər.

Xitam qanunsuzdursa: addım-addım

1. Xitam barədə yazılı xəbərdarlığın və əmrin surətini yazılı ərizə ilə tələb edin.
2. Sizə təklif olunan heç bir «öz arzumla» ərizəsini imzalamayın.
3. Sübutları toplayın: əmək müqaviləsi, iş tapşırıqları, yazışmalar, işinizin nəticələri, müştərilərin və həmkarların müsbət rəyləri.
4. Son iş günü hesablaşmanın aparıldığını yoxlayın: işlənmiş günlərin əmək haqqı və istifadə olunmamış məzuniyyət üçün kompensasiya ödənilməlidir.
5. Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinə (DƏMX) şikayət verin və ya ilkin mediasiya sessiyasına müraciət edin: əmək mübahisəsində məhkəməyə qədər mediasiya məcburidir.
6. Razılaşma olmasa, işə bərpa barədə iddia ilə məhkəməyə müraciət edin.

Məhkəmə xitamı qanunsuz sayarsa, işçi işə bərpa edilir və ona məcburi iş buraxma dövrü üçün orta əmək haqqı ödənilir.

Tez-tez verilən suallar

Sınaq müddəti 6 ay ola bilərmi?

Xeyr. Sınaq müddəti 3 aydan çox ola bilməz. Müqavilədə daha uzun müddət yazılıbsa, 3 aydan artıq hissə tətbiq edilmir.

Sınaq dövründə öz arzumla çıxmaq üçün 1 ay işləməliyəmmi?

Xeyr. Sınaq dövründə işəgötürəni 3 gün əvvəl yazılı xəbərdar etmək kifayətdir.

Müqavilədə sınaq yazılmayıb, amma rəhbər «sınaqdasan» deyir. Nə etməli?

Sınaq şərti müqavilədə razılaşdırılmayıbsa, sınaq müddəti yoxdur. Belə işçi ilə müqaviləyə yalnız Məcəllədə sadalanan ümumi əsaslarla xitam verilə bilər.

Sınaq dövründə əmək haqqı az ola bilərmi?

Əmək haqqı müqavilədə razılaşdırılan məbləğdə ödənilir və tam iş vaxtında 400 manatlıq minimum əmək haqqından az ola bilməz. Müqavilədə yazılmayan aşağı məbləği işəgötürən birtərəfli tətbiq edə bilməz.