«Alınan mal geri qaytarılmır» lövhəsi qanunsuzdur: satıcının məsuliyyəti

Kassanın üstündə iri hərflərlə yazılıb: «Alınan mal geri qaytarılmır və dəyişdirilmir». Satıcı lövhəni göstərib söhbəti bitirir. Bir çox alıcı elə buradaca geri dönür, halbuki bu yazının hüquqi qüvvəsi yoxdur.

Niyə bu lövhənin hüquqi qüvvəsi yoxdur?

Alıcı ilə satıcı arasındakı pərakəndə alqı-satqı müqaviləsi Mülki Məcəllə və «İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında» Qanunla tənzimlənir. Qanun istehlakçıya minimum hüquqlar verir və bu minimum satıcının iradəsindən asılı deyil. Qanunla müqayisədə istehlakçının hüquqlarını məhdudlaşdıran müqavilə şərtləri etibarsız sayılır.

Kassanın üstündəki lövhə, çekin arxasındakı yazı və ya saytdakı «qaytarma yoxdur» bəndi mahiyyətcə satıcının təklif etdiyi müqavilə şərtidir. Qanuna zidd olduğu üçün tətbiq edilmir. Alıcının həmin yazını görməsi və ya çekə imza atması onu razılaşmaya çevirmir: istehlakçı qanunla verilən hüquqlardan satıcının xeyrinə imtina edə bilməz.

Qeyd etmək lazımdır ki, satıcı qanundan daha əlverişli şərt təklif edə bilər — məsələn, 30 günlük qaytarma müddəti. Qanun satıcının yalnız istehlakçının vəziyyətini pisləşdirməsini qadağan edir, yaxşılaşdırmasını yox.

Lövhə olsa da, hansı hüquqlarınız qalır?

İki fərqli vəziyyəti ayırmaq lazımdır: mal qüsurludur, yoxsa sadəcə sizə uyğun gəlmir.

Cədvəldən görünür ki, lövhə heç bir halda nəticəni dəyişmir. Satıcının haqlı olduğu hallar da var, amma bu haqlılıq lövhədən deyil, qanunun özündən gəlir. Keyfiyyətli malın 14 gün ərzində qaytarılması şərtlərini malın geri qaytarılması qaydası yazısında təfərrüatı ilə izah etmişik.

Qüsurlu malda satıcının «qaytarmırıq» cavabı xüsusən əsassızdır. Alıcı malın qüsurunu aşkar edəndə satıcıya müraciət edir, zəmanət müddəti ərzində isə qüsurun alıcının təqsiri ilə yaranmadığını, bir qayda olaraq, satıcı sübut etməlidir. Təmir, dəyişdirmə və pulun qaytarılması arasında seçim qaydasını zəmanətli mal xarab olduqda yazısında izah etmişik.

Satıcı hansı məsuliyyəti daşıyır?

İstehlakçının qanuni tələbini rədd edən satıcı üç istiqamətdə risk altındadır:

• Mülki məsuliyyət. Məhkəmə satıcını malın dəyərini qaytarmağa, istehlakçıya vurulmuş zərəri ödəməyə məcbur edə bilər. İstehlakçı hüquqlarının pozulmasına görə mənəvi ziyanın ödənilməsi də tələb oluna bilər.
• Qanuni dəbbə. Tələbin vaxtında yerinə yetirilməməsinə görə qanun satıcıya gecikmənin hər günü üçün dəbbə ödəmək vəzifəsi qoyur; onun dərəcəsini qanunun mətnindən e-qanun.az-da yoxlayın. Dəbbənin mahiyyətini dəbbə pulu yazısında izah etmişik.
• İnzibati məsuliyyət. İstehlakçı hüquqlarının pozulmasına görə satıcıya İnzibati Xətalar Məcəlləsi ilə cərimə tətbiq oluna bilər. Cərimənin məbləğini İXM-in qüvvədə olan mətnindən yoxlayın.

Satıcı üçün ən bahalı nəticə adətən vaxt itkisidir. Kiçik məbləğli mal üzrə imtina uzanan yazışmaya, dövlət yoxlamasına və məhkəmə xərclərinə çevrilə bilər.

Addım-addım: lövhəyə baxmayaraq hüququnuzu necə tələb etmək olar?

1. Sənədləri toplayın. Çek, bank çıxarışı, zəmanət talonu, qutu və etiketlər. Qüsur varsa, onun şəkillərini və videosunu çəkin.
2. Lövhənin şəklini çəkin. O, sonradan satıcının qanunsuz qayda tətbiq etdiyinin sübutu kimi işə yarayacaq.
3. Şifahi imtinada dayanmayın. Satıcı «qaytarmırıq» deyirsə, yazılı pretenziya verin: alış tarixi, malın adı, məbləğ, səbəb və tələbiniz.
4. Pretenziyanın qəbulunu təsdiqlədin. Sizdə qalan nüsxəyə tarix və imza qoyulsun. Qəbul etmirlərsə, sifarişli poçtla göndərin.
5. Cavab gözləyin, sonra şikayət edin. Cavab gəlməsə və ya imtina edilsə, istehlakçı hüquqlarının müdafiəsi üzrə dövlət nəzarəti orqanına şikayət verin və ya məhkəməyə iddia qaldırın. İstehlakçı iddiaları üzrə dövlət rüsumuna dair güzəştləri qanunun mətnindən yoxlayın.

Pretenziyanın mətni qısa ola bilər. Tipik ərizə nümunəsini istehlakçı pretenziyası nümunəsi yazısında tapa bilərsiniz.

İki həyat nümunəsi

Qüsurlu çaydan. Tofiq elektrik mağazasından 85 manata çaydan alıb. Üçüncü gün çaydanın dibindən su sızmağa başlayıb. Satıcı kassanın üstündəki «alınan mal qaytarılmır» yazısını göstərib. Tofiq yazılı pretenziya verib, lövhənin və qüsurun şəkillərini əlavə edib, dövlət nəzarəti orqanına müraciət edəcəyini bildirib. Növbəti gün mağaza pulu qaytarıb.

Uyğun gəlməyən köynək. Aytən butikdən 70 manata köynək alıb, evdə ölçünün kiçik olduğunu görüb. Mağaza «qaytarma və dəyişdirmə yoxdur» qaydasına istinad edib. Aytən 14 gün keçmədən, etiketləri yerində olan köynəyi çeklə birlikdə gətirib yazılı ərizə verib. Mağaza köynəyi bir ölçü böyüyü ilə dəyişib.

Tez-tez verilən suallar

Satıcı qaytarma şərtini müqavilədə yazıb, mən də imzalamışam. Bu, hüququmu ləğv edirmi?

Xeyr. Qanunla müqayisədə istehlakçının hüquqlarını məhdudlaşdıran şərt etibarsızdır, imzanız onu qüvvəyə mindirmir.

Onlayn mağazalar da «qaytarma yoxdur» yaza bilərmi?

Yazmaq onları qanundan azad etmir. Məsafədən satışda istehlakçının hüquqları ayrıca qaydalarla müəyyən olunub və çox vaxt daha genişdir; saytdakı qadağa bu hüquqları məhdudlaşdıra bilməz.

Satıcı çek vermədi. Hüququmu necə sübut edim?

Kartla ödəmisinizsə, bank çıxarışı alışı təsdiqləyir. Nağd ödənişdə şahid ifadəsi, mağazadakı yazışma və ya malın üzərindəki mağaza etiketi sübut kimi istifadə oluna bilər.

Lövhə asmaq özlüyündə cərimə əsasıdırmı?

Belə yazı istehlakçını yanıltdığı üçün yoxlama zamanı pozuntu kimi qiymətləndirilə bilər. Satıcının real məsuliyyəti isə adətən istehlakçının konkret tələbini qanunsuz rədd etdikdə yaranır.