İş yerində zədə: aktlaşdırma, sığorta ödənişi və işəgötürənin məsuliyyəti

Anbarda yük daşıyarkən pilləkəndən yıxıldınız, qolunuz sındı, rəhbər isə xahiş edir ki, xəstəxanada «evdə yıxılmışam» deyəsiniz. Bu bir cümlə sonradan sığorta ödənişini və işəgötürəndən kompensasiyanı itirmək demək ola bilər. İş yerində zədə alan işçinin ilk günlərdə atdığı addımlar sonrakı bütün ödənişləri müəyyən edir.

Hansı hadisə istehsalat zədəsi sayılır?

Qanun «istehsalatda bədbəxt hadisə» ifadəsini işlədir. Zədənin iş yerində alınması tək başına kifayət deyil: hadisə əmək vəzifələrinin icrası ilə bağlı olmalıdır. Praktikada istehsalatla bağlı sayılan tipik hallar bunlardır:

• iş vaxtında iş yerində, o cümlədən fasilə zamanı müəssisənin ərazisində;
• iş vaxtından əvvəl və sonra avadanlığı, iş yerini hazırlayarkən və ya yığışdırarkən;
• işəgötürənin tapşırığı ilə başqa yerdə, o cümlədən ezamiyyətdə;
• işəgötürənin verdiyi nəqliyyatla işə gedib-gələrkən.

Zərərli amillərin uzun müddətli təsirindən yaranan peşə xəstəliyi də eyni müdafiə sisteminə daxildir. Onun diaqnozu isə bədbəxt hadisədən fərqli olaraq ayrıca tibbi prosedurla müəyyən edilir.

İlk saatlarda işçi nə etməlidir?

1. Rəhbərə dərhal bildirin. Özünüz bacarmırsınızsa, həmkarınız bildirsin. Sonra qısa yazılı məlumat verin: tarix, saat, yer, nə baş verdi.
2. Həkimə səbəbi düzgün deyin. Təcili yardımda və xəstəxanada zədənin iş zamanı alındığını söyləyin. Tibbi sənəddəki bu ilk qeyd sonradan ən güclü sübutlardan biri olacaq.
3. Hadisə yerini və şahidləri qeydə alın. Yerin, sınmış avadanlığın, yaş döşəmənin fotosunu çəkin, hadisəni görənlərin adlarını yazın.
4. Xəstəlik vərəqəsi alın. İşə çıxa bilmədiyiniz günlər bu sənədlə rəsmiləşir və müavinət onun əsasında hesablanır.
5. Aktın tərtibini yazılı tələb edin. Ərizəni qeydiyyatdan keçirin, aktın surətini mütləq alın.

Araşdırma və akt: işəgötürənin vəzifələri

İşəgötürən zərərçəkmişə ilk yardımın göstərilməsini və onun tibb müəssisəsinə çatdırılmasını təmin etməlidir. Başqalarının həyatı üçün təhlükə yoxdursa, hadisə yeri araşdırma başlayana qədər olduğu kimi saxlanılır.

Araşdırmanı işəgötürənin yaratdığı komissiya aparır. Komissiya hadisənin hallarını, səbəblərini və təhlükəsizlik qaydalarını kimin pozduğunu müəyyən edir, nəticəni bədbəxt hadisə haqqında aktla rəsmiləşdirir. Aktın nüsxəsi zərərçəkmişə və ya ailəsinə verilir. Araşdırmanın müddətləri və aktın forması müvafiq normativ qaydalarla müəyyən edilib, onları e-qanun.az-da yoxlaya bilərsiniz.

Ağır, qrup halında və ya ölümlə nəticələnən hadisələr barədə işəgötürən dərhal Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinə və digər aidiyyəti orqanlara məlumat verməlidir. Belə hadisələr xüsusi qaydada, dövlət orqanlarının iştirakı ilə araşdırılır. Əməyin mühafizəsi qaydalarının pozulması ağır nəticəyə səbəb olubsa, məsul şəxslər cinayət məsuliyyətinə də cəlb oluna bilər. İşəgötürən aktı tərtib etmirsə və ya halları təhrif edirsə, DƏMX-ə yazılı şikayət verin.

Kim nə ödəyir?

Qanunvericilik işəgötürənin üzərinə işçiləri istehsalatda bədbəxt hadisələrdən və peşə xəstəliklərindən icbari sığortalamaq vəzifəsi qoyur. Sığortanı işəgötürən öz hesabına sığorta şirkətində bağlayır, sığorta ödənişini isə sığorta şirkəti edir.

Sığorta ödənişinin məbləğinə ilk növbədə tibbi-sosial ekspertizanın müəyyən etdiyi peşə əmək qabiliyyətinin itirilmə faizi təsir edir. Ona görə ekspertizaya bütün tibbi sənədlərlə gedin: az göstərilmiş faiz ödənişi birbaşa azaldır. Dəqiq hesablama qaydasını icbari sığorta haqqında qanunun mətnindən yoxlayın. Xəstəlik vərəqəsi üzrə müavinəti isə xəstəlik vərəqəsinin ödənilməsi yazısında ayrıca izah etmişik.

Sığortanın örtmədiyi zərər: işəgötürənin məsuliyyəti

Sığorta ödənişi real zərəri həmişə tam örtmür. Mülki qanunvericilik isə zərərin tam ödənilməsi prinsipinə əsaslanır. Sığortadan artıq qalan itirilmiş qazancı, müalicə və reabilitasiya xərclərini, mənəvi ziyanı işəgötürəndən tələb etmək olar. Mənəvi ziyanın məbləği necə müəyyən edilir, bunu mənəvi və maddi ziyanın fərqi yazısında izah etmişik.

İşəgötürən icbari sığortanı bağlamayıbsa, bu, işçini ödənişdən məhrum etmir: zərəri işəgötürən özü ödəməli olur. İşçinin kobud ehtiyatsızlığı, məsələn, verilmiş qoruyucu vasitədən bilərəkdən istifadə etməməsi, kompensasiyanın azaldılmasına səbəb ola bilər, amma araşdırmaya və aktın tərtibinə mane olmur.

Mübahisə əmək münasibətlərindən yarandığı üçün məhkəməyə getməzdən əvvəl ilkin mediasiya tələbi tətbiq oluna bilər. Razılaşma alınmasa, mediasiya sessiyasının davam etdirilməməsi barədə arayış iddia ərizəsinə əlavə edilir. Əmək sahəsindəki digər təminatları Əmək Məcəlləsi 2026: əsas dəyişikliklər yazısında topladıq.

Həyat nümunəsi: Rəşadın işi

Rəşad tikinti şirkətində fəhlədir. İyulda 4-cü mərtəbə hündürlüyündəki iskələdən yıxılır, ayağı və iki qabırğası sınır. Sahə rəisi xəstəxanada «evdə təmir edərkən yıxıldığını» deməyi xahiş edir, amma Rəşad həkimə hadisənin tikintidə baş verdiyini deyir və iki həmkarının adını verir. Şirkət 3 həftə ərzində akt tərtib etməyəndə Rəşad DƏMX-ə şikayət edir. Araşdırmadan sonra aktda iskələdə məhəccərin olmadığı və işçiyə qoruyucu kəmər verilmədiyi qeyd olunur. Ekspertiza peşə əmək qabiliyyətinin 30%-nin itirildiyini müəyyən edir, sığorta şirkəti ödəniş edir, mənəvi ziyanı isə Rəşad işəgötürəndən ayrıca tələb edir.

Tez-tez verilən suallar

Xəstəlik vərəqəsində olarkən məni işdən çıxara bilərlərmi?

Xeyr. İşçinin əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirdiyi dövrdə işəgötürənin təşəbbüsü ilə əmək müqaviləsinə xitam verilə bilməz; müəssisənin ləğvi halı istisnadır.

İşə gedərkən yolda zədə aldım. Bu istehsalat zədəsidirmi?

Öz maşınınızla və ya ictimai nəqliyyatla adi gediş-gəliş zamanı baş verən hadisə, bir qayda olaraq, istehsalatla bağlı sayılmır. İşəgötürənin verdiyi nəqliyyatla gedərkən və ya onun tapşırığı ilə yolda olarkən baş verən hadisə isə istehsalat zədəsi kimi araşdırılır.

Sığorta ödənişi aldım. İşəgötürəndən də pul tələb edə bilərəmmi?

Bəli, sığortanın örtmədiyi zərərə və mənəvi ziyana görə. Sığorta ödənişi işəgötürənin zərərə görə məsuliyyətini avtomatik aradan qaldırmır.

Zədə mənim ehtiyatsızlığımdan olubsa, heç nə ala bilməyəcəyəm?

Hadisə yenə araşdırılmalı və aktlaşdırılmalıdır. İşçinin kobud ehtiyatsızlığı yalnız işəgötürəndən tələb olunan kompensasiyanın azaldılmasına səbəb ola bilər.