İntizam tənbehi ilə maddi məsuliyyətin fərqi

Anbardar Kamalın növbəsindən sonra aparılan sayımda 1200 manatlıq mal çatışmır. Direktor həmin gün iki əmr imzalayır: birində Kamala töhmət verilir, digərində çatışmayan məbləğin maaşından tutulması göstərilir. Kamal haqlı sual verir: bir hadisəyə görə həm intizam tənbehi, həm də pul tutulması qanunidirmi?

İki institut, iki fərqli məqsəd

Əmək hüququnda işçinin məsuliyyətinin iki əsas növü var və onları tez-tez qarışdırırlar. İntizam məsuliyyəti işçinin davranışına yönəlib: işəgötürən əmək intizamını pozan işçini cəzalandırır ki, pozuntu təkrarlanmasın. Maddi məsuliyyət isə əmlaka yönəlib: məqsəd işçinin təqsiri üzündən itirilmiş dəyəri bərpa etməkdir.

Buna görə hər iki halda verilən sual da fərqlidir. İntizam tənbehində soruşulur: «İşçi hansı vəzifəsini pozub?» Maddi məsuliyyətdə isə: «İşəgötürən nə itirib və bunda işçinin təqsiri varmı?» İşçi işə 2 saat gecikə və heç bir ziyan vurmaya bilər — bu, təmiz intizam məsələsidir. Ehtiyatsızlıqdan bahalı cihazı sındıran işçi üçün isə əsas sual ziyanın kim tərəfindən və hansı həcmdə ödəniləcəyidir.

İntizam tənbehi: növləri və tətbiq qaydası

İntizam tənbehi işçi əmək vəzifələrini təqsirli olaraq yerinə yetirmədikdə və ya lazımi qaydada yerinə yetirmədikdə verilir. Əmək Məcəlləsi tənbeh növlərini sadalayır:

• töhmət;
• sonuncu xəbərdarlıqla şiddətli töhmət;
• Məcəllənin müəyyən etdiyi hədd daxilində cərimə;
• qanunda göstərilən hallarda əmək müqaviləsinin ləğvi.

İşəgötürən bu siyahıdan kənar tənbeh uydura bilməz. Məzuniyyətdən məhrum etmək və ya işçini özbaşına aşağı vəzifəyə keçirmək intizam tənbehi kimi tətbiq edilə bilməz. Xüsusi intizam nizamnaməsi olan qulluqlarda başqa tənbeh növləri də nəzərdə tutula bilər.

Tənbeh verilərkən bu ardıcıllığa əməl olunmalıdır:

1. İşçidən yazılı izahat tələb edilir. İşçi izahat verməkdən imtina edərsə, bu, aktla rəsmiləşdirilir. İzahatı düzgün yazmaq üçün işəgötürənə izahat nümunəsi yazısından istifadə edə bilərsiniz.
2. Pozuntunun ağırlığı, törədildiyi şərait və işçinin əvvəlki davranışı nəzərə alınır.
3. Tənbeh əmrlə verilir, işçi əmrlə imza etdirilməklə tanış edilir.
4. Bir pozuntuya görə yalnız bir intizam tənbehi verilə bilər.

Məcəllə tənbehin verilməsi üçün qısa müddətlər də müəyyən edir: onlar keçdikdən sonra işçini həmin pozuntuya görə cəzalandırmaq olmaz. Dəqiq müddətləri e-qanun.az-da Əmək Məcəlləsinin intizam məsuliyyəti fəslindən yoxlayın.

Maddi məsuliyyət: hansı şərtlərlə yaranır?

İşçinin maddi məsuliyyəti üçün dörd şərt birlikdə olmalıdır:

1. işəgötürənə birbaşa, real ziyan vurulub — əmlak itib, xarab olub, dəyəri azalıb və ya işəgötürən əlavə xərc çəkməli olub;
2. işçinin hərəkəti və ya hərəkətsizliyi qanuna və ya əmək müqaviləsinə ziddir;
3. işçinin təqsiri var — qəsd və ya ehtiyatsızlıq;
4. ziyanla işçinin əməli arasında səbəb əlaqəsi var.

Bu şərtləri işçi yox, işəgötürən sübut etməlidir. Əmək hüququnda işçidən, bir qayda olaraq, yalnız birbaşa real ziyan tələb edilir: işəgötürənin qazana biləcəyi, amma qazanmadığı gəlir işçinin üzərinə qoyulmur. Normal istehsal-təsərrüfat riski, qarşısıalınmaz qüvvə, işəgötürənin əmlakın qorunması üçün lazımi şərait yaratmaması isə məsuliyyəti istisna edir.

Məhdud və tam maddi məsuliyyət

Tam maddi məsuliyyətin tipik halları bunlardır: işçi ilə tam maddi məsuliyyət haqqında yazılı müqavilə bağlanıb; ziyan qəsdən vurulub; ziyan sərxoş vəziyyətdə vurulub; ziyan məhkəmə hökmü ilə müəyyən edilmiş cinayət əməlinin nəticəsidir. Qapalı siyahı və məhdud məsuliyyətin həddi Məcəllədə göstərilib. Maddi məsuliyyət iki tərəflidir: qanunsuz işdən çıxarmaya və ya əmək haqqının gecikdirilməsinə görə işəgötürən də işçi qarşısında cavab verir.

Müqayisə cədvəli

Eyni əmələ görə ikisi birlikdə tətbiq edilə bilərmi?

Bəli. Maddi məsuliyyət cəza olmadığı üçün onun tətbiqi «bir əmələ görə iki dəfə cəza» sayılmır. İşçiyə töhmət vermək və eyni zamanda vurduğu ziyanın ödənilməsini tələb etmək qanunidir. Maddi məsuliyyət işçinin inzibati və ya cinayət məsuliyyətinə cəlb olunmasından da asılı deyil. Üç məsuliyyət növünün ümumi müqayisəsini cinayət, inzibati və intizam məsuliyyəti yazısında vermişik.

Qadağan olan başqa şeydir: bir pozuntuya görə iki intizam tənbehi vermək. Eyni gecikməyə görə həm töhmət, həm də cərimə tətbiq etmək olmaz. Cərimə də tənbeh olduğu üçün ziyanı «cərimə» adı ilə tutmaq yanlışdır: cərimənin həddi Məcəllə ilə məhdudlaşır, ziyanın ödənilməsi isə sübut edilmiş zərərin həcminə bağlıdır.

Həyat nümunəsi: Kamalın işi

Girişdəki hadisəyə qayıdaq. Kamal anbardar kimi tam maddi məsuliyyət haqqında yazılı müqavilə bağlayıb, çatışmazlıq isə onun iştirakı ilə aparılmış inventarizasiyada müəyyən edilib. Direktor töhmətdən əvvəl ondan izahat alıbsa, töhmət qanunidir, 1200 manatı da Kamal tam ödəməli ola bilər. Lakin Kamal anbar qapısındakı qıfılın sınıq olduğunu bir ay əvvəl yazılı bildirmiş, işəgötürən isə onu dəyişməmişdirsə, bu, əmlakın qorunması üçün şəraitin yaradılmadığını göstərir və məsuliyyəti azalda, hətta aradan qaldıra bilər. Kamalın aylıq maaşı 700 manatdır, maaşdan tutulmaların həddi isə qanunla məhdudlaşdırılıb, ona görə borc yalnız hissə-hissə ödənilə bilər.

Tənbehə və ziyan tələbinə necə etiraz etmək olar?

İntizam tənbehindən Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinə şikayət etmək və ya məhkəməyə müraciət etmək olar. Əmək mübahisəsi olduğu üçün məhkəmədən əvvəl ilkin mediasiya sessiyasında iştirak məcburidir. Tipik arqumentlər: izahat alınmayıb, tənbeh müddəti keçib, tənbeh pozuntunun ağırlığına uyğun deyil, bir pozuntuya iki tənbeh verilib.

Maddi məsuliyyətdə mübahisə adətən ziyanın həcmi, təqsir və səbəb əlaqəsi üzərində qurulur. İşçi normal istehsal riskinə, işəgötürənin şərait yaratmamasına, tam məsuliyyət müqaviləsinin olmamasına və ya vəzifəsinin belə müqavilə bağlanan vəzifələrdən olmamasına istinad edə bilər. Əmək sahəsindəki digər yenilikləri Əmək Məcəlləsi 2026: əsas dəyişikliklər yazısında topladıq.

Tez-tez verilən suallar

İntizam qaydasında verilən cərimə ziyanı ödəyirmi?

Xeyr. Cərimə tənbehdir və onun həddi Məcəllə ilə məhdudlaşır. Ziyanın ödənilməsi ayrıca, maddi məsuliyyət qaydasında tələb olunur.

İşəgötürən ziyanı maaşımdan özbaşına kəsə bilərmi?

Əmək haqqından tutulma yalnız qanunda göstərilən hallarda və hədlərdə mümkündür. Məbləğlə və ya təqsirinizlə razı deyilsinizsə, tutulmadan DƏMX-ə şikayət edə və ya məhkəmədə mübahisə edə bilərsiniz.

İntizam tənbehi nə vaxt götürülür?

Məcəllədə göstərilən müddət ərzində yeni tənbeh almasanız, tənbeh götürülmüş sayılır. İşəgötürən onu müddətindən əvvəl də götürə bilər.

Tam maddi məsuliyyət müqaviləsini hər işçi ilə bağlamaq olarmı?

Xeyr. Belə müqavilə pul və mal dəyərlilərini bilavasitə qəbul edən, saxlayan və ya daşıyan işçilərlə, məsələn, kassir və anbardarla bağlanır. Bu vəzifələrin siyahısı normativ qaydada müəyyən edilir.