İnzibati cərimə ödənilməzsə: icra, ölkədən çıxış məhdudiyyəti və əlavə məsuliyyət

Rəşadın telefonuna 2025-ci il ərzində dörd cərimə bildirişi gəlib, o isə heç birini ciddiyə almayıb. 2026-cı ilin yazında maaş kartından pul çıxara bilmir: bank bildirir ki, hesaba icra məmurunun qərarı ilə həbs qoyulub. İnzibati cərimə ödənilməzsə, iş unudulmur, əksinə, hər mərhələdə borcluya daha baha başa gəlir.

Cərimə nə vaxt ödənilməlidir?

Cərimə qərar çıxarılan gün deyil, qərar qanuni qüvvəyə mindikdən sonra ödənilməlidir. Qərarın surətini aldığınız gündən 10 gün ərzində ondan şikayət vermək olar. Şikayət verilməyibsə, bu müddət bitəndə qərar qüvvəyə minir. Şikayət verilibsə, ona baxılıb nəticə çıxarılana qədər qərar qüvvəyə minmir.

Qüvvəyə mindikdən sonra qanun cəriməni könüllü ödəmək üçün müəyyən müddət verir; dəqiq gün sayını İnzibati Xətalar Məcəlləsinin (İXM) qüvvədə olan mətnindən, e-qanun.az-dan yoxlayın. Praktik qayda isə sadədir: qərarla razısınızsa, ödənişi uzatmayın, razı deyilsinizsə, ödəmək əvəzinə 10 gün ərzində şikayət verin. Şikayətin ünvanını və mətnini inzibati xəta qərarından şikayət qaydası yazısında izah etmişik.

Ödənilməmiş cərimələrin xeyli hissəsi sürücünün xəbəri olmadan yaranır. 17 mart 2026-cı il tarixli qanunla dayanma, durma və parklanma qaydalarının pozulmasına görə qərarın surətini ön şüşəyə qoymaq tələbi ləğv edilib, elektron qərar alan şəxslərə bildiriş və sənədlər elektron çatdırılır. Şüşədə kağız görməyən sürücü cərimənin olmadığını düşünür, borc isə bu vaxt icraya doğru irəliləyir. Cərimələrinizi rəsmi elektron xidmətlərdə mütəmadi yoxlayın, ödənişdən sonra isə qəbzi saxlayın.

Birdən ödəmək imkanı yoxdursa nə etməli?

Maddi vəziyyət cəriməni tam ödəməyə imkan vermirsə, susmaq ən pis seçimdir. Qərarı çıxarmış hakimə, orqana və ya vəzifəli şəxsə yazılı müraciət edib qərarın icrasının təxirə salınmasını və ya cərimənin hissə-hissə ödənilməsinə icazə verilməsini xahiş edə bilərsiniz. Səbəbi sənədlə təsdiqləyin: əmək haqqı arayışı, işdən çıxarılma əmri, ailənin zəruri xərclərini göstərən sənədlər. Təxirə salmanın və hissə-hissə ödəmənin ən uzun müddəti İXM-də göstərilib.

Səbinə qırmızı işıqda keçdiyinə görə 100 manat cərimə alıb (İXM 327.2), amma həmin ay işini itirib. O, qərarı çıxarmış orqana müraciət edir, işsizliyini sənədlə təsdiqləyir və cəriməni hissə-hissə ödəməyə icazə alır. Qrafikə əməl etdiyi üçün qərar icra məmuruna göndərilmir və iş əlavə xərc olmadan bağlanır.

Ödənilməyən cərimə icraya necə gedir?

Könüllü ödəmə müddəti keçdikdən sonra proses bu ardıcıllıqla gedir:

1. Qərarı çıxarmış orqan və ya məhkəmə onu məcburi icra üçün icra məmuruna göndərir.
2. İcra məmuru icra icraatı başlayır və bu barədə borcluya bildiriş göndərir. Bir qayda olaraq, borcluya borcu könüllü ödəmək üçün yenə qısa müddət verilir.
3. Bu müddətdə də ödəniş edilməzsə, icra məmuru məcburi tədbirlər tətbiq edir.
4. Borc tam ödənildikdən sonra icra icraatı başa çatır və qoyulmuş məhdudiyyətlər götürülür.

İcra mərhələsində mübahisənin mövzusu dəyişir. Burada artıq cərimənin əsaslı olub-olmadığı yox, qüvvəyə minmiş qərarın icrası müzakirə olunur, ona görə «pozuntu etməmişdim» arqumenti icra məmurunun qarşısında işləmir. Qərarı mübahisələndirmək üçün vaxt 10 günlük şikayət müddəti idi; o, üzrlü səbəbdən buraxılıbsa, müddətin bərpası barədə vəsatət vermək mümkündür. Üstəlik, məcburi icra ilə bağlı xərclər də borclunun üzərinə düşə bilər.

İcra məmuru hansı tədbirləri tətbiq edə bilər?

Tədbirlərin siyahısı və tətbiq qaydası «İcra haqqında» Qanunla müəyyən edilib. Cərimə borcu üzrə ən çox rast gəlinənlər bunlardır:

Maaşdan tutulmanın qanunla müəyyən edilmiş yuxarı həddi var, bəzi gəlirlərə və yaşayış üçün zəruri əmlaka isə tutma yönəldilə bilməz. Cərimə borcu adətən kiçik olduğundan çox vaxt hesaba həbs kifayət edir: hesabda vəsait varsa, borc oradan tutulur.

Ölkədən çıxış məhdudiyyəti: necə öyrənmək və qaldırmaq olar?

Bu tədbir borclunu çox vaxt elə sərhəddə yaxalayır: bilet alınıb, otel ödənilib, amma sərhədçi keçidə icazə vermir. Məhdudiyyət icra icraatı çərçivəsində qoyulur və qanun onun tətbiqi üçün müəyyən şərtlər nəzərdə tutur; onları «İcra haqqında» Qanunun qüvvədə olan mətnindən yoxlayın. Borc ödənildikdən sonra məhdudiyyət götürülür, amma bu barədə qərarı icra məmuru verir və məlumatın sərhəd xidmətinə çatması vaxt apara bilər.

Səfərdən əvvəl bu ardıcıllığa əməl edin:

1. Barənizdə icra icraatının olub-olmadığını e-gov.az portalındakı elektron xidmətlər vasitəsilə və ya icra orqanına müraciət edərək yoxlayın.
2. Borc varsa, onu tam ödəyin və qəbzi saxlayın.
3. Qəbzi icra məmuruna təqdim edib icraatın başa çatdırılmasını və məhdudiyyətin götürülməsini tələb edin.
4. Səfərdən əvvəl məhdudiyyətin həqiqətən götürüldüyünü bir daha yoxlayın.

Mübahisəli halları və məhdudiyyətin qaldırılması qaydasını borca görə ölkədən çıxış qadağası yazısında ətraflı izah etmişik.

Əlavə məsuliyyət: İXM 528.1 və daha ağır risklər

Qanun ödənilməmiş inzibati cəriməni öz-özünə həbsə çevirmir, onu icraya yönəldir. Amma icra icraatında borclunun üzərinə yeni vəzifələr düşür: icra məmurunun çağırışı ilə gəlmək, gəlirləri və əmlakı barədə məlumat vermək, onun qanuni tələblərini yerinə yetirmək. Bu tələblərə məhəl qoymamaq İXM-in 528.1-ci maddəsi ilə ayrıca xətadır və ona görə cərimə və ya inzibati həbs tətbiq edilə bilər. Maddənin tətbiqini və müdafiə imkanlarını icra məmurunun tələbini yerinə yetirməmə yazısında ayrıca izah etmişik.

Rəşadın hekayəsi məhz belə davam edir. Onun ödənilməmiş 4 cəriməsi — səkidə dayanmağa görə 2 dəfə 60 manat, sürəti 21–40 km/saat aşmağa görə 50 manat və sükan arxasında telefondan istifadəyə görə 50 manat — cəmi 220 manat borc yaradıb. Qərarlar icraya göndərilib, Rəşad isə icra məmurunun çağırışlarına cavab verməyib. Hesaba həbsdən sonra barəsində İXM 528.1 ilə protokol tərtib olunur və iş hakimə göndərilir. 220 manatlıq borc artıq inzibati həbs ehtimalı olan yeni işə çevrilib.

Daha ağır ssenari də var. Qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə aktının qəsdən icra edilməməsi Cinayət Məcəlləsində ayrıca cinayət kimi nəzərdə tutulub. Adi cərimə borcunda iş nadir hallarda bu həddə çatır, amma cəriməni hakim təyin edibsə və şəxs uzun müddət icradan qəsdən yayınırsa, bu riski tamamilə istisna etmək olmaz.

Tez-tez verilən suallar

Ödənilməmiş cərimə öz-özünə həbsə çevrilirmi?

Xeyr. Ödənilməmiş inzibati cərimə məcburi icraya yönəldilir. Həbs riski icra məmurunun qanuni tələblərinə əməl etməmək kimi ayrıca xəta törədildikdə yaranır (İXM 528.1).

Şikayət vermişəmsə, cəriməni ödəməliyəmmi?

Vaxtında verilmiş şikayətə baxılanadək qərar qanuni qüvvəyə minmir, ona görə məcburi icra da başlanmır. Şikayət təmin edilməzsə, cəriməni qərar qüvvəyə mindikdən sonra ödəməli olacaqsınız.

Cəriməni ödədim, amma borc hələ də görünür. Nə etməli?

Ödənişin sistemdə əks olunması bəzən vaxt aparır. Qəbzi saxlayın; icra icraatı artıq başlanıbsa, onu icra məmuruna təqdim edib icraatın başa çatdırılmasını və məhdudiyyətlərin götürülməsini tələb edin.

Şirkətin cəriməsi ödənilməzsə nə olur?

Hüquqi şəxsə təyin edilmiş cərimə də məcburi icraya yönəldilir: icra məmuru şirkətin bank hesablarına və əmlakına tutma yönəldə bilər. Rəhbər icra məmurunun qanuni tələblərinə əməl etmirsə, onun özü İXM 528.1 ilə məsuliyyətə cəlb edilə bilər.