İnzibati qaydada tutma: müddətlər və tutulanın hüquqları

Futbol oyunundan sonra küçədə mübahisəyə qarışan Kamalı polis bölməyə aparır və «səhərə qədər burada qalacaqsan» deyir. Telefonu əlindən alınıb, ailəsi isə onun harada olduğunu bilmir. Belə anda iki sual yaranır: inzibati qaydada tutma nə qədər davam edə bilər və saxlanılan şəxsin hansı hüquqları var?

İnzibati qaydada tutma nədir və nə vaxt tətbiq olunur?

İnzibati Xətalar Məcəlləsi (İXM) inzibati xəta haqqında işlər üzrə bir neçə təminat tədbiri nəzərdə tutur: şəxsin polis orqanına gətirilməsi, şəxsi baxış, əşya və sənədlərin götürülməsi və inzibati qaydada tutma. Tutma bunların ən sərtidir, çünki insanı azadlığından məhrum edir. Ona görə qanun onu yalnız müstəsna hallarda, başqa tədbirlər kifayət etmədikdə tətbiq etməyə icazə verir.

Tutmanın məqsədləri qanunla məhdudlaşdırılıb: xətanın qarşısını almaq, şəxsiyyəti müəyyən etmək, protokol tərtib etmək, işə vaxtında baxılmasını və qərarın icrasını təmin etmək. Şəxsi «dərs olsun» deyə, sadəcə cəzalandırmaq üçün saxlamaq qanunsuzdur. İnzibati qaydada tutma tənbeh deyil: tənbehi sonradan işə baxan orqan və ya hakim təyin edir.

Tutmaq səlahiyyəti yalnız qanunla bu hüquq verilmiş orqanların vəzifəli şəxslərinə məxsusdur. Praktikada bu, ilk növbədə polisdir, amma sərhəd və gömrük orqanları da öz sahələrində bu tədbiri tətbiq edə bilər.

Tutmanın müddəti: saat hansı andan işləyir?

İXM tutmanın müddətini saatla müəyyən edir və iki pillə qoyur. Ümumi müddət qısadır: protokolu tərtib etmək və şəxsin kimliyini müəyyən etmək üçün kifayət edəcək qədər. Uzadılmış müddət isə yalnız qanunda sadalanan hallarda tətbiq olunur: şəxs sanksiyasında inzibati həbs olan xətaya görə tutulubsa və ya dövlət sərhədinin rejimini pozubsa. Hər iki həddin dəqiq saatını e-qanun.az-da İXM-in inzibati qaydada tutmaya həsr olunmuş maddələrindən yoxlayın.

Müddətin başlanğıcı da qanunla müəyyən edilib. O, şəxsin protokol tərtib edilməsi üçün gətirildiyi andan hesablanır, sərxoş vəziyyətdə gətirilmiş şəxs üçün isə ayıldığı andan. Deməli, hesab protokolun yazıldığı saatdan başlamır. Polis sizi saat 22:30-da gətirib, protokolu isə gecə yarısından sonra yazıbsa, müddət yenə 22:30-dan axır.

Müddət bitdikdə iki yol qalır: şəxs ya azad edilməli, ya da işə baxmaq üçün hakimin qarşısına gətirilməlidir. Tutmanı «hakim səhər gələnə qədər» deyə qanuni həddən artıq uzatmaq olmaz. Hakim sonradan inzibati həbs təyin edərsə, tutulduğunuz müddət həbs müddətinə daxil edilir; həbsin özü barədə inzibati həbsin müddəti və tətbiq edilmədiyi şəxslər yazısında ətraflı danışmışıq.

İnzibati tutma ilə cinayət-prosessual tutmanın fərqi

Hər iki tədbir «tutma» adlanır, amma fərqli qanunlara və fərqli əsaslara söykənir.

Cinayət işi üzrə tutmanın müddətləri və şübhəlinin hüquqları ayrıca qaydalarla tənzimlənir. Onları tutma ilə həbsin fərqi yazısında izah etmişik.

Tutulan şəxsin hüquqları

Tutma nə qədər qısa olsa da, tutulan şəxs hüquqsuz qalmır. Konstitusiya və İXM ona bu təminatları verir:

1. Səbəbi bilmək. Tutulan şəxsə hüquqları və tutulmasının səbəbi dərhal bildirilməlidir.
2. Vəkil. Tutulduğu andan müdafiəçinin köməyindən istifadə etmək hüququ var.
3. Yaxınlara məlumat. Tutulanın xahişi ilə onun harada olduğu barədə qohumlarına, iş və ya təhsil yerinə qısa müddətdə məlumat verilir. Yetkinlik yaşına çatmayan tutulduqda valideynlərinə və ya onları əvəz edən şəxslərə məlumat verilməsi məcburidir.
4. Ana dili və tərcüməçi. İzahatı ana dilində vermək və tərcüməçidən pulsuz istifadə etmək olar.
5. Susmaq. Konstitusiyanın 66-cı maddəsinə görə heç kəs özünə, həyat yoldaşına, övladlarına, valideynlərinə, qardaş və bacısına qarşı ifadə verməyə məcbur edilə bilməz.
6. Protokolla tanışlıq və şikayət. Tutma protokolla rəsmiləşdirilir, tutulan onu oxumaq, qeydlərini yazmaq və tutmadan şikayət etmək hüququna malikdir.

Səbinənin 16 yaşlı oğlu Orxan axşam saatlarında dostları ilə birlikdə polis bölməsinə aparılır. Səbinə bundan yalnız səhər, oğlunun dostunun anasından xəbər tutur. Yetkinlik yaşına çatmayanın valideyninə məlumat verilməsi məcburi olduğu üçün bu, tutmanın aparılması qaydasının pozuntusudur. Səbinə həmin pozuntunu prokurorluğa şikayətində və sonradan işə baxılarkən göstərə bilər.

Tutma protokolu, şəxsi baxış və əşyalar

İnzibati qaydada tutma barədə protokol tərtib edilir. Orada tərtib edildiyi tarix və yer, protokolu yazan vəzifəli şəxs, tutulan şəxs haqqında məlumat, tutmanın vaxtı və səbəbləri göstərilir. Protokolu həm vəzifəli şəxs, həm də tutulan imzalayır; imzadan imtina edilərsə, bu barədə qeyd aparılır. İmzanın nəyi təsdiqlədiyi və etirazın necə yazıldığı inzibati xəta protokolu yazısında ayrıca izah olunub.

Tutma zamanı şəxsi baxış keçirilə və əşyalar götürülə bilər. Şəxsi baxışı baxış keçirilən şəxslə eyni cinsdən olan əməkdaş aparmalıdır. Götürülən telefon, pul, sənəd və digər əşyalar protokolda sadalanmalıdır. Azad olunarkən siyahını əşyalarınızla tutuşdurun: protokolda qeyd olunmayan əşyanın taleyini sonradan sübut etmək çətindir.

Tutma qanunsuzdursa: nə etmək olar?

Tutmanın qanuniliyindən yuxarı vəzifəli şəxsə, prokurorluğa və ya məhkəməyə şikayət vermək olar. Şikayətdə konkret pozuntunu göstərin: tutma üçün əsas olmayıb, müddət aşılıb, yaxınlara məlumat verilməyib, vəkil tələbi rədd edilib. Tutmanın pozuntularla aparılması işə baxılarkən də müdafiə arqumentidir. Hakimin qərarından isə surətini aldığınız gündən 10 gün ərzində şikayət vermək olar; qaydanı inzibati xəta qərarından şikayət yazısında izah etmişik.

Kamalın hekayəsinə qayıdaq. O, saat 22:30-da gətirilib, tutma protokolunda isə gətirilmə vaxtı 00:40 yazılıb. Qardaşına xəbər vermək xahişi də nəzərə alınmayıb. Kamal hər iki faktı protokoldakı qeyd yerinə yazır, səhər gələn vəkil isə onları iclasda göstərir və tutmanın qanunsuzluğu barədə ayrıca şikayət verir. Hakim Kamala inzibati həbs təyin etsə də, həbs müddəti protokoldakı saatdan deyil, onun faktiki gətirildiyi 22:30-dan hesablanır.

Tutma qanunsuz hesab edilərsə, dövlət orqanının qanunsuz hərəkəti ilə vurulmuş zərərin, o cümlədən mənəvi ziyanın ödənilməsini məhkəmə qaydasında tələb etmək mümkündür.

Tez-tez verilən suallar

Polis məni səhərə qədər saxlaya bilərmi?

Yalnız qanunun icazə verdiyi həddə. Uzadılmış müddət sanksiyasında inzibati həbs olan xətalarda və qanunda sadalanan digər hallarda tətbiq edilə bilər. Müddət bitdikdə sizi ya azad etməli, ya da hakimin qarşısına gətirməlidirlər.

Tutulduğum müddət inzibati həbsə daxil edilirmi?

Bəli. Hakim inzibati həbs təyin edərsə, inzibati qaydada tutulduğunuz müddət həbs müddətinə daxil edilir və hesab gətirildiyiniz andan aparılır.

Tutma zamanı vəkil tələb edə bilərəmmi?

Bəli. Tutulduğunuz andan müdafiəçinin köməyindən istifadə etmək hüququnuz var. Bu tələbin rədd edilməsi tutma qaydasının pozuntusudur və onu protokolda qeyd etdirməyə çalışın.

Telefonumu götürüblər, yaxınlarıma necə xəbər verim?

Telefonun götürülməsi yaxınlarınıza məlumat verilməsi hüququnu aradan qaldırmır. Tutmanı aparan vəzifəli şəxsdən qohumunuza harada olduğunuz barədə xəbər verilməsini tələb edin və bu tələbi protokolda qeyd etdirin.