İnzibati həbs: maksimum müddət və kimlərə tətbiq edilə bilməz

Qonşu ilə mübahisə polis bölməsində bitib, protokolda «xırda xuliqanlıq» yazılıb, səhər isə işə hakim baxacaq. Ailənin ilk sualı budur: neçə gün həbs verə bilərlər və hamilə qadını, yaxud evdə körpəsi olan ananı həbs etmək olarmı? İnzibati həbsin həm müddəti, həm də kimlərə tətbiq ediləcəyi qanunla ciddi məhdudlaşdırılıb.

İnzibati həbs nədir və onu kim təyin edir?

İnzibati həbs şəxsin azadlığının qısa müddətə məhdudlaşdırılmasıdır və İnzibati Xətalar Məcəlləsində (İXM) nəzərdə tutulmuş tənbehlərin ən ağırıdır. Qanun onu istisna tənbeh kimi qurur: həbs yalnız Məcəllənin Xüsusi hissəsindəki maddənin sanksiyasında birbaşa nəzərdə tutulduqda və yalnız hakim tərəfindən təyin edilə bilər. Polis, yol polisi, müfəttiş və ya başqa inzibati orqan cərimə yaza bilər, amma həbs haqqında qərar çıxara bilməz.

Hakim həbsi avtomatik seçmir. Həbs nəzərdə tutan sanksiyalarda adətən alternativ də olur: cərimə, ictimai işlər və ya inzibati həbs. Hakim xətanın xarakterinə, şəxsin kimliyinə, əvvəllər inzibati məsuliyyətə cəlb olunub-olunmadığına, yüngülləşdirici və ağırlaşdırıcı hallara baxır. Həbs o zaman seçilir ki, daha yumşaq tənbehin məqsədə çatmayacağı aydındır, və hakim bu seçimini qərarda əsaslandırmalıdır.

Maksimum müddət: cavab maddənin sanksiyasındadır

İnzibati həbsin ümumi yuxarı həddi İXM-in Ümumi hissəsində müəyyən edilib, konkret xətaya görə maksimum isə həmin xətanı nəzərdə tutan maddənin sanksiyasında göstərilir. Hakim sanksiyadakı həddi keçə bilməz: sanksiya «15 günədək» deyirsə, 16 gün həbs qanunsuzdur. Təkrar xəta üçün maddənin ayrıca hissəsi daha ağır sanksiya nəzərdə tutursa, hədd həmin hissəyə görə müəyyən edilir.

Bir neçə xəta üzrə hədlər belədir:

Dilənçiliklə bağlı sanksiyaları Milli Məclis 21 aprel 2026-da qəbul edib və onlar qanunun məntiqini yaxşı göstərir: dilənçiliyə görə həbs ilk tənbeh deyil, xəbərdarlıq və ya cərimə kifayət etmədikdə tətbiq edilir. Xırda xuliqanlıq, polisin qanuni tələbinə tabe olmama kimi xətalar da praktikada inzibati həbsin ən çox təyin edildiyi işlərdəndir. Hər hansı maddə üzrə dəqiq həddi e-qanun.az-da İXM-in qüvvədə olan mətnindən yoxlayın.

Kimlərə inzibati həbs tətbiq edilə bilməz?

Qanun inzibati həbsin tətbiq edilə bilmədiyi şəxslərin siyahısını ayrıca müəyyən edir. Bu, hakimin mülahizəsinə buraxılmış məsələ deyil: şəxs siyahıdakı kateqoriyaya düşürsə, sanksiyada həbs olsa belə, ona həbs təyin edilə bilməz. Siyahının əsasını bu qruplar təşkil edir:

• hamilə qadınlar;
• azyaşlı uşağı olan qadınlar;
• yetkinlik yaşına çatmayanlar, yəni 18 yaşı tamam olmayanlar;
• birinci və ikinci dərəcə əlilliyi olan şəxslər.

Uşağın yaş həddi və siyahıdakı digər kateqoriyalar İXM-in qüvvədə olan mətnində dəqiq göstərilib. İşiniz bu hədlərdən birinə yaxındırsa, məsələn, uşağınızın yaşı həddə çatmaq üzrədirsə, maddənin mətnini e-qanun.az-dan yoxlayın.

Yetkinlik yaşına çatmayanlarla bağlı incəlik var. İnzibati məsuliyyət 16 yaşdan başlayır, yəni 16–17 yaşlı şəxs cərimələnə bilər, amma ona həbs təyin edilə bilməz.

Həbs mümkün deyilsə, hakim nə edir?

Siyahıdakı şəxslər məsuliyyətdən azad olunmur. Hakim sadəcə sanksiyada nəzərdə tutulmuş başqa tənbehi seçir: cərimə, ictimai işlər və s. Başqa sözlə, qadağa tənbehin növünə aiddir, təqsir məsələsinə yox.

Nərmin həyət qonşusu ilə dalaşarkən onu itələyib yıxır, qonşunun ərizəsi ilə döymə faktı üzrə icraat başlanır. Sanksiya 300–500 manat cərimə və ya 2 ayadək inzibati həbs nəzərdə tutur. Nərmin iclasa 4 aylıq hamiləliyini təsdiq edən tibbi arayış təqdim edir. Hakim həbsi seçə bilmir və ona 300 manat cərimə təyin edir.

Nərminin başqa yolu da vardı. Döymə işlərində icraat zərərçəkmişin ərizəsi ilə başlanır və tərəflər barışdıqda icraata xitam verilir. Bu imkanın hansı xətalara şamil olunduğunu inzibati xətada barışıq yazısında izah etmişik.

Həbs necə təyin və icra olunur?

Həbs təhlükəsi olan işlər adətən qısa müddətdə, çox vaxt elə protokol məhkəməyə daxil olduğu gün baxılır. Ardıcıllıq belədir:

1. Protokol tərtib edilir və iş hakimə göndərilir. Belə işlərdə şəxs çox vaxt inzibati qaydada tutulur və hakimin qarşısına gətirilir; bu mərhələdəki hüquqlarınızı inzibati qaydada tutma yazısında ayrıca izah etmişik.
2. Hakim işə baxır: sizi dinləyir, sübutları yoxlayır, vəsatətlərinizi həll edir. Bu mərhələdə vəkilin köməyindən istifadə etmək, ana dilində izahat vermək və tərcüməçidən istifadə etmək hüququnuz var.
3. Hakim qərar çıxarır. Həbs haqqında qərar dərhal icra olunur: şəxs zaldan birbaşa həbs yerinə aparılır.
4. İnzibati qaydada tutulduğunuz müddət həbs müddətinə daxil edilir.
5. Həbs müddəti bitən gün şəxs azad edilir.

Dördüncü bəndin praktik mənası var. Ramil 1 mart axşamı tutulub, işinə ertəsi gün baxılıb və ona 10 gün həbs təyin edilib. Tutulduğu saatlar həbs müddətinə daxil edildiyi üçün 10 günlük müddət faktiki olaraq 1 martın axşamından başlayır, 2 martdan yox.

Həbs qərarından şikayət: müddət və arqumentlər

Həbsi yalnız hakim təyin etdiyi üçün şikayət apellyasiya məhkəməsinə verilir. Müddət qərarın surətini aldığınız gündən 10 gündür. Cərimədən fərqli olaraq şikayət həbsin icrasını dayandırmır: qərar dərhal icra edilir və siz şikayətin nəticəsini həbs yerində gözləyirsiniz. Ona görə şikayəti son günə saxlamayın, çünki qısa həbs müddətində gecikmiş şikayət praktiki mənasını itirə bilər.

Həbs qərarına qarşı ən güclü arqumentlər bunlardır:

• şəxs həbs tətbiq edilə bilməyən kateqoriyaya aiddir;
• həbs müddəti sanksiyadakı həddi keçir;
• hakim daha yumşaq tənbehi niyə seçmədiyini əsaslandırmayıb;
• müdafiə hüququ pozulub: vəkil tələbi rədd edilib, tərcüməçi verilməyib, izahat alınmayıb.

Şikayətin quruluşunu və ünvanını inzibati xəta qərarından şikayət qaydası yazısında izah etmişik. Həbs qərarı ləğv edilərsə, dövlət orqanının qanunsuz hərəkəti ilə vurulmuş zərərin ödənilməsini ayrıca tələb etmək hüququnuz var.

Tez-tez verilən suallar

17 yaşlı yeniyetməyə inzibati həbs verilə bilərmi?

Xeyr. İnzibati məsuliyyət 16 yaşdan başlayır, amma yetkinlik yaşına çatmayanlara inzibati həbs tətbiq edilmir. Onlara sanksiyada nəzərdə tutulmuş başqa tənbeh təyin olunur.

Həbsi cərimə ödəməklə əvəz etmək olarmı?

Həbs haqqında qərar çıxarıldıqdan sonra onu pul ödəməklə «almaq» mümkün deyil. Tənbehin yüngülləşdirilməsini yalnız apellyasiya şikayəti ilə tələb etmək olar.

İnzibati həbs məhkumluq yaradırmı?

Xeyr. İnzibati həbs cinayət cəzası deyil, ona görə məhkumluq yaranmır. Amma inzibati tənbeh qeydə alınır və qanunda müəyyən edilmiş müddət ərzində yeni xəta törədilərsə, hakim bunu nəzərə ala bilər.

Hakim protokolda göstəriləndən daha uzun həbs verə bilərmi?

Protokolda həbs müddəti yazılmır, onu hakim sanksiyanın hüdudlarında seçir. Sanksiyadakı yuxarı həddi keçən həbs qanunsuzdur və apellyasiya şikayətində ləğv edilməsini tələb etmək olar.