Qonşuda uşağa zorakılıq hiss edirəm: bildirmək vəzifədirmi

Divarın o tayından yenə uşaq ağlaması və böyük adamın qışqırığı gəlir — bu həftə artıq üçüncü dəfədir. Qapını döyüb soruşmaq istəyirsiniz, amma həm «başqasının ailəsidir» fikri, həm də səhv etmək qorxusu sizi saxlayır. Uşağa zorakılıq şübhəsi yaranıbsa, hüquq nə deyir: susmaq olarmı, danışmaq təhlükəsizdirmi və hara müraciət etməli?

Qonşu üçün bildirmək hüquqi vəzifədirmi?

Qonşu, tanış və ya sadəcə yoldan keçən şəxs üçün uşağa zorakılıq şübhəsini bildirmək ümumi qayda olaraq qanunla vəzifə kimi müəyyən edilməyib və susmağa görə cərimə nəzərdə tutulmayıb. Amma bu, məsələnin «başqasının işi» olduğu demək deyil. Uşağın zorakılıqdan qorunması dövlətin vəzifəsidir və dövlət orqanları bu barədə xəbəri çox vaxt məhz qonşulardan alır.

Peşəkarlar üçün vəziyyət fərqlidir. Milli Məclis 21 aprel 2026-da uşağa qarşı zorakılıq əlamətlərini hüquq-mühafizə orqanlarına bildirməyən müəllim, tibb və sosial işçilərə cərimə tətbiq edilməsini qəbul edib. Yəni uşaq qonşunuzla eyni məktəbə gedirsə, orada deyilən söz artıq cavabsız qala bilməz.

Hansı əlamətlər ciddi yanaşma tələb edir?

Bir dəfə eşidilən ağlama və ya küsmə zorakılıq əlaməti deyil — uşaqlar ağlayır, valideynlər də bəzən səsini qaldırır. Diqqət etməli olduğunuz şey təkrarlanan və bir-birini tamamlayan əlamətlərdir:

• demək olar hər gün eşidilən qışqırıq və ağlama, xüsusən axşam və gecə saatlarında;
• uşağın bədənində tez-tez görünən və izahı olmayan zədələr;
• havaya uyğun olmayan geyim, aclıq əlamətləri, gigiyenaya tam biganəlik;
• azyaşlı uşağın uzun müddət evdə tək qalması;
• uşağın evə qayıtmaqdan qorxması, böyüklərdən kəskin çəkinməsi;
• uşağın özünün başına gələnləri danışması.

«Tərbiyə üçün vurmaq» da artıq ailə daxilindəki şəxsi məsələ sayılmır. Milli Məclis 21 aprel 2026-da valideyn və işçilər tərəfindən tərbiyə məqsədilə uşağa cismani cəzaya — fiziki və psixoloji zorakılığa — görə cərimə qəbul edib. Bu dəyişikliklərin təfərrüatını uşağa cismani cəza və bullinq üzrə 2026 cərimələri yazısında izah etmişik.

Hara və necə bildirmək olar?

Müraciətin ünvanı təhlükənin nə qədər təcili olmasından asılıdır.

Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi də bu mövzuda müraciət qəbul edir. Müraciət edərkən bu ardıcıllığa əməl edin:

1. Təcili təhlükə varsa, 102-yə zəng edin: ünvanı, mərtəbəni, nə eşitdiyinizi və ya gördüyünüzü qısa və dəqiq deyin.
2. Müşahidələrinizi tarix və saatla qeyd edin — nəticə çıxarmadan, yalnız faktlar: «21:40, uşaq ağlayır, kişi səsi qışqırır, 20 dəqiqə davam etdi».
3. Təkrarlanan hallarda polisə və ya qəyyumluq və himayə orqanına yazılı müraciət verin və qeydlərinizi əlavə edin.
4. Adınızın ailəyə açıqlanmamasını istəyirsinizsə, bunu müraciətdə ayrıca yazın.
5. Müraciətin qeydiyyat nömrəsini alın ki, sonradan nəticəni soruşa biləsiniz.

Yazılı müraciətin necə tərtib olunduğunu polisə və prokurorluğa ərizə nümunəsi yazısında göstərmişik.

Məlumat verən necə qorunur?

İnsanları ən çox saxlayan qorxu budur: «Səhv etsəm, mənə qarşı şikayət edəcəklər.» Vicdanla verilmiş məlumat — hətta şübhə sonradan təsdiqlənməsə belə — məsuliyyət yaratmır. Siz hüquq-mühafizə orqanına müşahidənizi bildirirsiniz, qərarı isə yoxlamanı aparan orqan verir. Məsuliyyət yalnız bilə-bilə yalan məlumat verildikdə yaranır.

Qarşı tərəfdən təzyiq və ya təhdid görürsünüzsə, bunu da dərhal polisə bildirin. İş cinayət prosesinə çevrilərsə və siz şahid kimi iştirak edirsinizsə, qanun proses iştirakçılarının təhlükəsizliyi üçün tədbirlər nəzərdə tutur.

Nə etməmək lazımdır?

Niyyət nə qədər yaxşı olsa da, bəzi addımlar uşağa kömək etmir, əksinə, vəziyyəti ağırlaşdırır:

• Ailə ilə üz-üzə gəlməyin. Qapıda mübahisə uşağın vəziyyətini pisləşdirə bilər, sizi isə münaqişənin tərəfinə çevirir. İcazəsiz mənzilə daxil olmaq mənzil toxunulmazlığını pozur.
• İnternetdə ittiham paylaşmayın. Ailənin adını, ünvanını, uşağın şəklini və ya pəncərədən çəkilmiş videonu yaymaq uşağın özünə zərər vurur, yoxlamanı çətinləşdirir, sizin üçün isə böhtan (CM 147) iddiası riski yaradır.
• Uşağı sorğu-suala tutmayın. Uşaq özü danışırsa, sakitcə dinləyin, təfərrüat üçün təzyiq etməyin və «heç kimə demərəm» vədi verməyin — ona kömək edə biləcək böyüklərə müraciət edəcəyinizi deyin.
• Ailəyə müraciət etdiyinizi xəbər verməyin. Bu, uşağın üzərinə təzyiqi artıra bilər.

Zorakılıq ailədaxili münaqişənin bir hissəsidirsə, polis və məhkəmə mühafizə tədbirləri tətbiq edə bilər — bu mexanizmləri ailə-məişət zorakılığı və mühafizə orderi yazısında izah etmişik.

İki həyat nümunəsi

Gecə qışqırıqları. Leyla qonşu mənzildən 3 həftə ərzində demək olar hər axşam uşaq ağlaması və böyük adamın qışqırığını eşidirdi. O, 11 halı tarix və saatla qeyd etdi. Bir gecə uşağın kömək çağırdığını eşidəndə 102-yə zəng etdi, polis gəldi və hadisə qeydə alındı. Ertəsi gün Leyla qeydlərini qəyyumluq və himayə orqanına yazılı şəkildə təqdim etdi və adının ailəyə açıqlanmamasını xahiş etdi.

Baxımsız uşaq. Orxan 8 yaşlı qonşu uşağının həftədə 3–4 gün səhərdən axşama qədər evdə tək qaldığını, bir neçə dəfə də qapısını döyüb yemək istədiyini gördü. Açıq zorakılıq əlaməti yox idi, amma baxımsızlıq aydın görünürdü. Orxan uşağın oxuduğu məktəbin sinif rəhbərinə və yerli icra hakimiyyətindəki qəyyumluq və himayə orqanına müraciət etdi. Ailənin vəziyyətini yoxlamaq artıq həmin orqanın işi idi.

Tez-tez verilən suallar

Şübhəm təsdiqlənməsə, qonşu mənə qarşı şikayət edə bilərmi?

Şikayət etmək hər kəsin hüququdur, amma vicdanla hüquq-mühafizə orqanına verilmiş məlumat məsuliyyət yaratmır. Risk yalnız bilə-bilə yalan məlumat verdikdə və ya ittihamı ictimai yaydıqda yaranır.

Adımın ailəyə deyilməməsini xahiş edə bilərəmmi?

Bəli, bunu müraciətdə ayrıca qeyd edin. İş cinayət prosesinə çevrilsə və təhlükə yaransa, proses iştirakçılarının təhlükəsizliyi üçün tədbirlər tətbiq oluna bilər.

Valideynin uşağı «tərbiyə üçün» vurması da zorakılıqdır?

Bəli. Milli Məclis 21 aprel 2026-da valideyn və işçilər tərəfindən tərbiyə məqsədilə uşağa cismani cəzaya — fiziki və psixoloji zorakılığa — görə cərimə qəbul edib.

Uşaq mənə başına gələnləri danışsa, nə etməliyəm?

Sakitcə dinləyin, sualla sıxışdırmayın və ona inandığınızı göstərin. Sonra eşitdiklərinizi olduğu kimi polisə və ya qəyyumluq və himayə orqanına çatdırın.