Fərdi məlumatlarım icazəsiz istifadə olunur: hüquqlar və şikayət yolu

Heç vaxt müraciət etmədiyiniz kredit təşkilatından zəng gəlir, adınıza açılmış borcdan danışırlar. Yaxud telefonunuza tanımadığınız mağazalardan reklam mesajları yağır, şəxsiyyət vəsiqənizin surəti isə kiminsə əlində gəzir. Fərdi məlumatların icazəsiz istifadəsi ən çox rast gəlinən, amma ən az şikayət edilən pozuntulardandır.

Hansı məlumat fərdi sayılır?

Sizi birbaşa və ya dolayısı ilə müəyyən etməyə imkan verən istənilən məlumat fərdidir: ad-soyad, doğum tarixi, FİN, şəxsiyyət vəsiqəsinin nömrəsi və surəti, telefon, ünvan, foto, səs yazısı, bank kartının məlumatları. Tək götürüldükdə zərərsiz görünən məlumat başqası ilə birləşəndə sizi tam tanıdır — fırıldaqçılar da məhz bu «parçaları» yığır.

Qanun fərdi məlumatları konfidensial və ümumi istifadəyə açıq məlumatlara ayırır. Sağlamlıq, ailə həyatı, dini baxış, məhkumluq kimi məlumatlar isə xüsusi kateqoriyaya aiddir və onların işlənməsinə daha sərt məhdudiyyətlər qoyulur. Üzünüzün aydın göründüyü şəkil də fərdi məlumatdır; onun razılıqsız yayılmasını razılıq olmadan foto və video paylaşımı yazısında ayrıca izah etmişik.

Qanun sizə hansı hüquqları verir?

«Fərdi məlumatlar haqqında» Qanun məlumatın sahibinə — yəni sizə — işlənmə prosesinə nəzarət imkanı verir. Siz tələb edə bilərsiniz:

• məlumatınızın işlənib-işlənmədiyini, hansı məqsədlə və hansı mənbədən alındığını, kimə ötürüldüyünü bildirsinlər;
• səhv və ya köhnəlmiş məlumatı düzəltsinlər;
• qanunsuz toplanmış məlumatı bloklasınlar və məhv etsinlər;
• vurulmuş maddi zərəri və mənəvi ziyanı ödəsinlər — bu tələb məhkəmə qaydasında irəli sürülür.

Qanun həmçinin məlumatın yalnız əvvəlcədən müəyyən edilmiş məqsəd üçün və o məqsədə lazım olan həcmdə işlənməsini tələb edir. Çatdırılma üçün verdiyiniz telefon nömrəsi kredit reklamına, işə qəbul üçün verdiyiniz vəsiqə surəti başqa müqaviləyə «köçürülə» bilməz. Sorğunuza cavab müddətini qanunun son redaksiyasından e-qanun.az-da yoxlayın.

Tipik pozuntular: kim pozur, hara müraciət etməli

Fərdi məlumatlar sahəsində dövlət nəzarətini qanunla müəyyən edilmiş icra hakimiyyəti orqanı həyata keçirir. Şikayətin forması və qəbul qaydası dəyişə bildiyi üçün aktual məlumatı həmin qurumun rəsmi saytından yoxlayın.

Şikayət necə hazırlanır: 5 addım

1. Faktları toplayın. Zəng və mesajların tarixlərini, ekran görüntülərini, müqavilə surətlərini saxlayın. Adınıza borc görünürsə, kredit bürosundan hesabat alın; səhv qeydə etirazın qaydasını kredit tarixçəsindəki səhv qeyd yazısında izah etmişik.
2. Məlumatı işləyən təşkilata yazılı sorğu göndərin. Soruşun: məlumatlarım hansı mənbədən, hansı əsasla və hansı məqsədlə işlənir, kimə ötürülüb? Sonda qanunsuz işlənən məlumatın məhv edilməsini tələb edin və sorğunun qeydiyyat nömrəsini alın.
3. Tənzimləyiciyə müraciət edin. Bank və kredit təşkilatları üzrə şikayəti Mərkəzi Bank qəbul edir, dövlət orqanlarının hərəkətlərindən isə yuxarı orqana və Ombudsmana şikayət etmək olar.
4. Cinayət əlaməti varsa, polisə ərizə verin. Adınıza saxta kredit dələduzluqdur (Cinayət Məcəlləsinin 178-ci maddəsi), şəxsi və ailə sirrinin yayılması isə 156-cı maddə ilə cəzalandırılır.
5. Məhkəməyə iddia qaldırın. İddiada məlumatın məhv edilməsini, yayılmasının dayandırılmasını və zərərin ödənilməsini tələb edin.

Həyatdan nümunə

Nərmin 2025-ci ildə onlayn mağazadan hissə-hissə ödənişlə telefon alarkən şəxsiyyət vəsiqəsinin fotosunu messencerlə göndərmişdi. 2026-cı ilin yazında bank olmayan kredit təşkilatından zəng gəldi: adına götürülmüş 800 manatlıq kredit 3 aydır ödənilmirdi. Nərmin kredit bürosundan hesabat aldı, təşkilata yazılı sorğu göndərərək kreditin hansı sənədlər əsasında verildiyini soruşdu və məlumatlarının məhv edilməsini tələb etdi. Eyni gün polisə dələduzluq barədə ərizə, Mərkəzi Banka isə şikayət verdi. Təşkilat araşdırma bitənədək tələb irəli sürməyi dayandırdı. Oxşar hallarda fırıldaqçılar çox vaxt telefonla «bankdan zəng edirik» deyə əlavə məlumat da toplayır — bu sxemi «Bankdan zəng edirik» fırıldağı yazısında təhlil etmişik.

Tez-tez verilən suallar

Mağaza şəxsiyyət vəsiqəmin surətini istəyir. Verməliyəmmi?

Kredit, rəsmi müqavilə və ya qanunun eyniləşdirmə tələb etdiyi xidmətlərdə surət istənilə bilər. Adi alış-verişdə isə niyə lazım olduğunu soruşun; verməli olsanız, surətin üzərinə kimə, hansı məqsədlə və hansı tarixdə verildiyini yazın.

Nömrəmi icazəsiz messencer qrupuna əlavə ediblər. Bu pozuntudurmu?

Telefon nömrəsi fərdi məlumatdır və qrupa əlavə olunmaq onu bütün iştirakçılara açır. Adətən qrupdan çıxmaq və idarəçidən nömrənizi silməyi tələb etmək kifayət edir; qrup reklam məqsədlidirsə, şirkətə yazılı etiraz göndərin.

Pozuntuya görə kompensasiya almaq olarmı?

Bəli, maddi zərərin və mənəvi ziyanın ödənilməsi məhkəmə qaydasında tələb olunur. Məbləği qanun müəyyən etmir; məhkəmə pozuntunun xarakterini, məlumatın həssaslığını və nəticələrini qiymətləndirir.

Dövlət orqanları məlumatımı razılığım olmadan işləyə bilərmi?

Bəli, qanunla müəyyən edilmiş səlahiyyətləri çərçivəsində — vergi, sosial təminat, məhkəmə və hüquq-mühafizə sahələrində. Amma bu məlumatı məqsəddən kənar yaymaq və ya üçüncü şəxslərə vermək onlar üçün də qadağandır.