Sürücülük hüququ olmadan idarəetmə (İXM 332): cərimə və həbs riski

Səhər tələsik çıxdınız, sürücülük vəsiqəsi isə evdə, başqa pencəyin cibində qaldı. Yaxud qardaşınız hələ imtahan verməyib, amma «bazara qədər» atasının maşınını sürür. Hər iki halda sürücülük hüququ olmadan idarəetmə sualı yaranır, lakin qanun bu iki vəziyyəti tamam fərqli qiymətləndirir.

İXM 332: üç fərqli vəziyyət

İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 332-ci maddəsi sükan arxasındakı şəxsin sənədləri və hüququ ilə bağlı üç vəziyyəti ayırır:

Bu pozuntulara cərimə balı yazılmır. Amma eyni anda başqa qayda da pozulubsa, məsələn, sürət həddi aşılıbsa, həmin pozuntunun cəriməsi və balı ayrıca hesablanır. Digər məbləğləri yol hərəkəti cərimələri cədvəlində tapa bilərsiniz.

Vəsiqə evdə qalıbsa: 40 manat, yoxsa 200?

Fərq hüququn özündədir. Sürücülük hüququ imtahandan keçməklə qazanılır, vəsiqə isə bu hüququ təsdiq edən sənəddir. Hüququnuz varsa və sənədi sadəcə yanınıza götürməmisinizsə, bu, 40 manatlıq formal pozuntudur. Hüquq ümumiyyətlə yoxdursa, ortada 5 dəfə ağır qiymətləndirilən başqa xəta var.

Yol polisi vəsiqənin sizə verilib-verilmədiyini informasiya bazasından yoxlaya bilir. Ona görə «evdə unutmuşam» deyən, amma heç vaxt vəsiqə almamış şəxsin sözü dərhal üzə çıxır. Tərsinə, vəsiqəniz həqiqətən varsa, protokolda məhz 332.1-in göstərildiyinə diqqət edin.

Nicat vəsiqəni ofisdə, stolun üstündə unudub. Postda saxlanılanda bunu dərhal deyir, polis bazanı yoxlayır və vəsiqənin Nicata verildiyini görür. Nəticə: 40 manat cərimə, bal yoxdur. Əgər protokola səhvən 332.2 yazılsaydı, Nicat vəsiqənin surətini şikayətə əlavə edib məbləğin 200 manatdan 40 manata endirilməsinə nail ola bilərdi.

Təkrar pozuntu: cərimə niyə ikiqat artır?

Vəsiqəsiz idarəetməyə görə cəzalandırılmış şəxs qanunla müəyyən edilmiş dövr ərzində yenidən sükana keçərsə, pozuntu təkrar sayılır və cərimə 200 manatdan 400 manata qalxır. Təkrarlıq üçün nəzərə alınan müddəti e-qanun.az-da İXM-in ümumi hissəsindən yoxlayın.

Tural 19 yaşındadır, sürücülük kurslarını bitirməyib. Yazda atasının maşını ilə dostunun yanına gedərkən saxlanılır və 200 manat cərimə ödəyir. Bir neçə ay sonra eyni vəziyyət təkrarlanır, bu dəfə cərimə 400 manatdır. Üçüncü dəfə isə risk artıq cərimə ilə bitmir: Tural hər dəfə sükana keçəndə qəza halında zərəri öz cibindən ödəmək təhlükəsi ilə sürür.

Sürücülük hüququndan məhrum edilmiş şəxs üçün də vəziyyət eynidir: məhrumetmə müddətində hüquq yoxdur, deməli, həmin dövrdə sükana keçmək hüquqsuz idarəetmədir. Vəsiqənin qaytarılması qaydasını sürücülük vəsiqəsindən məhrumetmə yazısında izah etmişik.

Həbs riski nə vaxt yaranır?

İnzibati həbs cərimədən fərqli tənbehdir: onu yalnız hakim, yalnız istisna hallarda və yalnız Məcəllənin həmin maddəsi buna imkan verdikdə tətbiq edir. Cədvəldəki məbləğlər 332-ci maddənin cərimə hissəsidir. Maddənin ağırlaşdırıcı hissələrində cəriməyə alternativ tənbeh nəzərdə tutulub-tutulmadığını e-qanun.az-da İXM-in qüvvədə olan mətnindən yoxlayın.

Praktikada vəsiqəsiz sürücünü ağır nəticəyə çox vaxt sonrakı davranışı aparır. Vəsiqəsi olmayan adam polisi görəndə qaçmağa çalışır və bir pozuntunun üstünə bir neçəsini gəlir:

• polisin saxlama tələbinə əməl etməmə — 100 manat və 4 bal (İXM 327.3);
• qəza yerini tərk etmə — 100 manat və 4 bal (İXM 327.6);
• polis əməkdaşının qanuni tələbinə qəsdən tabe olmama — ayrıca inzibati xəta, sanksiyasına inzibati həbs də daxildir.

200 manatlıq cərimədən qaçmaq istəyən sürücü beləliklə həm pul, həm bal, həm də azadlıq itkisi riski qazanır.

Qəza olarsa: sığorta reqresi və cinayət məsuliyyəti

Vəsiqəsiz sürücünün təqsiri ilə baş verən qəzada zərərçəkən tərəfə ödənişi icbari sığorta edir. Lakin sükan arxasında idarəetmə hüququ olmayan şəxs oturubsa, sığorta şirkəti ödədiyi məbləği sonradan reqres qaydasında ondan tələb etmək hüququ qazanır. Yəni zərəri sonda yenə vəsiqəsiz sürücü ödəyir. Mexanizmi icbari sığorta və reqres yazısında təfərrüatı ilə izah etmişik.

Könüllü (kasko) sığorta müqavilələrinin çoxu da belə halı ödənişdən imtina əsası kimi nəzərdə tutur. Qəzada insanın sağlamlığına az ağır, ağır zərər vurularsa və ya ölüm baş verərsə, məsuliyyət Cinayət Məcəlləsi ilə müəyyən edilir və azadlıqdan məhrumetmə real təhlükəyə çevrilir.

Avtomobili vəsiqəsi olmayan şəxsə verən sahib də riskdən kənarda qalmır. Maşın onun adına olduğundan zərərin ödənilməsi mübahisəsinə o da cəlb oluna bilər. Sərxoş şəxsə idarəetməyə vermək üçün 100 manat cərimə müəyyən edilib (İXM 336.1), vəsiqəsiz şəxsə vermənin sanksiyasını isə İXM-in mətnindən yoxlayın.

Saxlanıldıqda nə etməli?

1. Maşını saxlayın və qaçmağa cəhd etməyin: bu, pozuntunu ağırlaşdıran ən pis qərardır.
2. Şəxsiyyət vəsiqənizi təqdim edin. Sürücülük vəsiqəniz varsa, amma yanınızda deyilsə, bunu dərhal deyin və bazadan yoxlanılmasını xahiş edin.
3. Protokolda maddənin düzgün göstərildiyini yoxlayın: 332.1 ilə 332.2 arasında fərq 160 manatdır.
4. Etirazınız varsa, izahat hissəsinə yazın və qərarın surətini alın.
5. Şikayəti qərarın surətini aldığınız gündən 10 gün ərzində verin və vəsiqənin surətini əlavə edin.

Avtomobili vəsiqəsi olan başqa şəxs gəlib götürənədək yola davam etmək mümkün olmaya bilər. Belə halda maşın bəzən cərimə meydançasına aparılır, bu da əlavə xərc deməkdir.

Tez-tez verilən suallar

Vəsiqəni evdə unutmuşam, 200 manat yazıla bilərmi?

Vəsiqə sizə verilibsə və etibarlıdırsa, pozuntu 332.1 ilə qiymətləndirilməlidir və cərimə 40 manatdır. Protokolda 332.2 göstərilibsə, 10 gün ərzində şikayət verin və vəsiqənin surətini əlavə edin.

Vəsiqəsiz idarəetməyə görə bal yazılırmı?

2026-cı il üçün qüvvədə olan cədvələ görə 332-ci maddə üzrə pozuntulara bal yazılmır. Eyni vaxtda törədilmiş digər pozuntular isə öz ballarını gətirir.

Müddəti bitmiş vəsiqə ilə sürmək olarmı?

Müddəti bitmiş vəsiqə etibarlı sənəd sayılmır, ona görə onu vaxtında dəyişdirin. Belə halın İXM-in hansı hissəsi ilə tövsif edildiyini e-qanun.az-dakı mətndən dəqiqləşdirin.

Maşını vəsiqəsi olmayan dostuma versəm, mən də cavab verəcəyəm?

Qəza olarsa, maşının sahibi kimi zərərin ödənilməsi mübahisəsinə cəlb oluna bilərsiniz. Sükanı etibar etməzdən əvvəl sürücünün vəsiqəsi olduğuna əmin olun.