Məlumat azadlığı haqqında Qanun: imtahan xülasəsi

Kamal kənddə təmir olunan məktəbə nə qədər vəsait ayrıldığını öyrənmək istəyir, rayon təhsil şöbəsi isə «bu, daxili sənəddir» deyib cavab vermir. Dövlət qulluğu testinə hazırlaşan Nərminin sualı başqadır: məlumat azadlığı haqqında qanun «İnformasiya əldə etmək haqqında» Qanunla eyni aktdırmı? Hər iki sualın cavabı eyni konstitusiya normasından başlayır.

Qanun nəyi tənzimləyir və imtahanda harada yer alır?

Konstitusiyanın 50-ci maddəsi hər kəsə istədiyi məlumatı qanuni yolla axtarmaq, əldə etmək, ötürmək, hazırlamaq və yaymaq azadlığı verir, kütləvi informasiya vasitələrində, o cümlədən mətbuatda dövlət senzurasını qadağan edir. «Məlumat azadlığı haqqında» Qanun bu normanı inkişaf etdirir: azadlığın prinsiplərini, dövlətin təminatlarını və onun hansı hallarda məhdudlaşdırıla biləcəyini müəyyən edir.

Qanun həcmcə kiçikdir və əsasən prinsiplərdən ibarətdir. O, BB proqramının 11 blokundan biridir, BA proqramı isə BB-ni tam əhatə edir. Proqramların tam tərkibini dövlət qulluğu imtahanı üzrə əsas yazıda vermişik.

Məlumat azadlığının beş tərkib hissəsi

Testlərdə ən çox yoxlanılan məqam bu siyahıdır:

Açar ifadə «qanuni yolla»dır. Azadlıq məlumatı oğurlamağa, qorunan informasiya sisteminə icazəsiz daxil olmağa və ya başqasının yazışmasını ələ keçirməyə şamil olunmur. Test variantlarında beş hərəkətdən biri buraxılır və ya siyahıya kənar söz əlavə edilir, ona görə sıranı dəqiq bilin.

Açıqlıq qaydadır, məhdudiyyət istisnadır

Qanunun əsas ideyası sadədir: məlumat bir qayda olaraq açıqdır. Dövlət orqanları, bələdiyyələr və vəzifəli şəxslər öz fəaliyyətləri barədə məlumatı gizlədə bilməz. Məlumat azadlığı yalnız qanunla müəyyən edilmiş hallarda məhdudlaşdırılır; orqanın daxili əmri və ya rəhbərin şifahi göstərişi bunun üçün əsas deyil.

Bəzi məlumatları isə gizlətmək ümumiyyətlə olmaz. Məsələn, Konstitusiya hər kəsə ətraf mühitin əsl vəziyyəti haqqında məlumat toplamaq hüququ verir, ona görə çaya axıdılan tullantı barədə məlumatın gizlədilməsi bu hüquqla ziddiyyət təşkil edir.

Məlumat azadlığının hüdudu: başqasının hüququ

Məlumatı yaymaq azadlığı başqasının hüququ başlayan yerdə bitir. Konstitusiyanın 32-ci maddəsi şəxsi və ailə həyatının sirrini qoruyur: qanunda nəzərdə tutulmuş hallar istisna olmaqla, şəxsin razılığı olmadan onun şəxsi həyatı haqqında məlumat toplamaq, saxlamaq, istifadə etmək və yaymaq olmaz. Şərəf və ləyaqəti alçaldan yalan məlumatın yayılması isə böhtan (CM 147) kimi cinayət məsuliyyətinə səbəb ola bilər.

Leyla bina sakinlərinin WhatsApp qrupunda qonşusunun xəstəxanadan çıxarışını paylaşır. Sənəd həqiqi olsa belə, bu, məlumat azadlığı deyil, şəxsi həyatın toxunulmazlığının pozulmasıdır. Dövlət qulluqçusu üçün qayda iki tərəflidir: açıq məlumatı gizlətməməli, xidmət zamanı əldə etdiyi qorunan məlumatı isə yaymamalıdır.

Məlumatı necə əldə etmək olar: iki qanunu qarışdırmayın

«Məlumat azadlığı haqqında» Qanun prinsip və təminatları müəyyən edir, amma sorğunun necə verildiyini, cavab müddətini və imtina əsaslarını ətraflı tənzimləmir. Bu prosedur ayrıca aktda, «İnformasiya əldə etmək haqqında» Qanunda nəzərdə tutulub; cavab müddətlərini onun cari mətnindən, e-qanun.az-dan yoxlayın. Dövlət qulluğu proqramına isə yalnız birinci qanun daxildir.

İnformasiya sorğusu vətəndaş müraciətindən də fərqlənir. Müraciətdə şəxs hüququnun həyata keçirilməsinə kömək və ya pozulmuş hüququn bərpasını istəyir, sorğuda isə artıq mövcud olan məlumatın verilməsini tələb edir. Müraciətlərin müddətlərini vətəndaşların müraciətləri haqqında qanun yazısında cədvəl şəklində vermişik.

Kamalın vəziyyətinə qayıdaq. Məktəbin təmirinə büdcədən ayrılan vəsait dövlət orqanının fəaliyyətinə aid məlumatdır. Şöbə imtina edirsə, «daxili sənəd» ifadəsi ilə kifayətlənə bilməz, məlumatın hansı qanunla məhdudlaşdırıldığını göstərməlidir. Kamal yazılı sorğu verməli, əsassız imtinadan isə yuxarı orqana, məhkəməyə və ya Ombudsmana şikayət edə bilər.

Tez-tez verilən suallar

Məlumat azadlığı haqqında Qanun hansı imtahan proqramına daxildir?

Dövlət qulluğu imtahanının BB proqramına. BA proqramı BB-ni tam əhatə etdiyi üçün bu qanun BA namizədləri üçün də keçərlidir.

Dövlət orqanı məlumatı «daxili sənəddir» deyə verməyə bilərmi?

Məlumatın açıqlığı yalnız qanunla məhdudlaşdırılır. Orqan imtina edirsə, hansı qanuni əsasa istinad etdiyini göstərməlidir; əsassız imtinadan şikayət etmək olar.

Senzura qadağası hər hansı məsuliyyəti istisna edirmi?

Xeyr. Konstitusiya kütləvi informasiya vasitələrində dövlət senzurasını qadağan edir, amma qanunla qorunan məlumatın yayılmasına və ya böhtana görə sonradan məsuliyyət yarana bilər.