Korrupsiya hüquqpozmaları: hədiyyə qadağası, maraqların toqquşması və məsuliyyət

Növbə uzanır və Anar sənədlərini qəbul edən əməkdaşa «işimiz tez bitsin» deyə qatlanmış 20 manat uzadır. Əməkdaş pulu götürməsə, hər şey bitmiş sayılırmı? Korrupsiya hüquqpozmaları təkcə pulu alanla bağlı deyil: qanun neməti təklif edəni, «təşəkkür» adı ilə hədiyyə qəbul edəni və qohumuna güzəşt edəni də eyni sıraya qoyur.

Korrupsiya nədir: qanunun tərifi iki tərəflidir

«Korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında» Qanun 2004-cü ildə qəbul edilib və dövlət qulluğu imtahanının BB proqramına daxildir. BA proqramı BB-ni tam əhatə etdiyi üçün bu qanundan hər iki kateqoriyada sual düşür. Proqramların tam tərkibi dövlət qulluğu imtahanı üzrə əsas yazıdadır.

Qanun korrupsiyanı iki tərəfli hadisə kimi təsvir edir. Bir tərəfdə vəzifəli şəxs dayanır: o, statusundan, vəzifəsinin nüfuzundan və ya səlahiyyətlərindən qanunsuz nemət əldə etmək üçün istifadə edir. Digər tərəfdə həmin neməti ona təklif edən, vəd edən və ya verən fiziki və hüquqi şəxs var. Deməli, Anarın uzatdığı pul əməkdaş onu götürməsə də qanunun təsvir etdiyi davranışdır.

Qanun yalnız dövlət qulluqçularına deyil, bələdiyyə üzvlərinə və dövlət müəssisələrində idarəetmə funksiyası daşıyan şəxslərə də şamil olunur.

Hansı hərəkətlər korrupsiya hüquqpozması sayılır?

Aşağıdakı davranışlar korrupsiya hüquqpozmalarının ən tipik nümunələridir. Test suallarında adətən davranış təsvir edilir və onun hansı pozuntuya uyğun gəldiyi soruşulur.

Qulluqçular üçün bununla yanaşı sahibkarlıq, elmi, pedaqoji və yaradıcılıq fəaliyyətindən başqa ödənişli iş və yaxın qohumun bilavasitə tabeliyində işləmək də qadağandır. Bu qadağaları dövlət qulluqçusunun hüquqları, vəzifələri və qadağaları yazısında açmışıq.

Hədiyyə qadağası: «təşəkkür» nə vaxt korrupsiyadır?

Qanunun yanaşması sadədir. Vəzifə ilə bağlı verilən hədiyyə qərara təsir edə bilər, ən azı isə təsir görüntüsü yaradır. Ona görə vəzifəli şəxs vəzifəsinin icrası ilə əlaqədar hədiyyəni qanunda göstərilən istisnalar xaricində qəbul edə bilməz. İcazə verilən hədiyyənin dəyər həddini e-qanun.az-da qanunun cari mətnindən yoxlayın.

Nemət anlayışı geniş şərh olunur. Pulsuz xidmət, ödənişsiz istirahət səfəri, qaytarılmayacağı əvvəlcədən bəlli olan «borc», başqalarına təklif edilməyən endirim hədiyyə ilə eyni riski daşıyır. Qanunsuz əldə edilmiş hədiyyə, yaxud onun dəyəri qanunla müəyyən edilmiş qaydada dövlətin nəfinə alınır.

Tofiq dövlət orqanında sahibkarların lisenziya sənədlərini yoxlayır. Sənədlərinə baxılmış sahibkar Novruz bayramında ona bahalı saat göndərir və «bu, sadəcə bayram təbrikidir» deyir. Bayram adı vəziyyəti dəyişmir: hədiyyəni verən şəxsin işi məhz Tofiqin səlahiyyətinə aiddir. Tofiq saatı qaytarmalı və rəhbərinə yazılı məlumat verməlidir. Saxlasa, ən azı intizam məsuliyyəti ilə üzləşəcək, hədiyyə növbəti qərarla əlaqələndirilsə, məsələ rüşvətə keçə bilər.

Maraqların toqquşması: vəziyyət yox, gizlətmək pozuntudur

Maraqların toqquşması vəzifəli şəxsin şəxsi marağının xidməti vəzifəsini qərəzsiz icra etməsinə təsir göstərə biləcəyi vəziyyətdir. Şəxsi maraq təkcə onun özünə deyil, yaxın qohumlarına və sıx münasibətdə olduğu şəxslərə də aiddir. Qanun belə vəziyyətin yaranmasını qadağan etmir. Qadağan olunan onu gizlətmək və buna baxmayaraq qərar verməkdir.

Qulluqçu marağı bilən kimi rəhbərə yazılı məlumat verməli, məsələnin hazırlanmasından və həllindən kənarda qalmalıdır. Bu qaydanın etik tərəfini dövlət qulluqçularının etik davranış qaydaları yazısında izah etmişik.

Lalə şəhər təhsil idarəsində dərslik tədarükçülərinin təkliflərini qiymətləndirən komissiyanın üzvüdür. Təkliflərdən biri həyat yoldaşının təsisçisi olduğu şirkətdəndir. Lalə komissiya sədrinə yazılı məlumat verir və bu satınalmada səs vermir. Qanun məhz bunu tələb edir: susub səs versəydi, həmin təklif ən sərfəlisi olsa belə, maraqların toqquşmasını gizlətmiş olardı.

Məsuliyyət: intizamdan cinayətə qədər

Korrupsiya hüquqpozmasının nəticəsi əməlin xarakterindən asılıdır.

Dövlət qulluqçusu üçün intizam tənbehlərinin siyahısı «Dövlət qulluğu haqqında» Qanunun yeni redaksiyasındadır: töhmətdən qulluqdan azad etməyə qədər 6 tənbeh nəzərdə tutulub.

Rüşvət: alan da, verən də cavab verir

Korrupsiya cinayətlərinin ən tanınmışı rüşvətdir. Cinayət Məcəlləsi rüşvət almanı (passiv rüşvətxorluq) 311-ci, rüşvət verməni (aktiv rüşvətxorluq) 312-ci maddədə ayrıca cinayət kimi nəzərdə tutur. Bu qrupa vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə (308-ci maddə), vəzifə səlahiyyətlərini aşma (309-cu maddə) və nüfuz alveri (312-1-ci maddə) də daxildir. Cəzaların həddini Məcəllənin cari mətnindən yoxlayın.

Rüşvət verən üçün qanun çıxış yolu saxlayıb. Rüşvət vəzifəli şəxs tərəfindən tələb edilibsə və ya rüşvət verən bu barədə könüllü olaraq cinayət təqibi orqanına məlumat veribsə, o, qanunda göstərilən şərtlərlə cinayət məsuliyyətindən azad edilir. Məqsəd rüşvət tələb edənlə rüşvət verən arasındakı susqunluq zəncirini qırmaqdır.

Korrupsiya barədə məlumatı Baş Prokurorluğun korrupsiyaya qarşı mübarizə üzrə ixtisaslaşmış qurumuna və ya işlədiyiniz orqanın rəhbərliyinə vermək olar. Qanun korrupsiya barədə məlumat verən şəxsləri dövlətin müdafiəsi altına alır.

Tez-tez verilən suallar

Rüşvət tələb etdilər və verdim — mən də cavab verəcəyəm?

Rüşvət vermə ayrıca cinayətdir. Lakin rüşvət sizdən tələb edilibsə və ya bu barədə könüllü olaraq cinayət təqibi orqanına məlumat vermisinizsə, Cinayət Məcəlləsi məsuliyyətdən azadolmanı nəzərdə tutur. Məlumatı nə qədər tez versəniz, mövqeyiniz bir o qədər güclü olar.

Qadağan olunmuş hədiyyəni artıq almışamsa, nə etməliyəm?

Hədiyyəni qaytarın və ya qanunla müəyyən edilmiş qaydada təhvil verin, bu barədə rəhbərliyə yazılı məlumat verin. Qanunsuz saxlanılan hədiyyə və ya onun dəyəri dövlətin nəfinə alınır.

Hər korrupsiya hüquqpozması cinayət sayılırmı?

Xeyr. Bir çox pozuntu intizam və ya inzibati məsuliyyətlə nəticələnir. Cinayət məsuliyyəti yalnız rüşvət, vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə kimi Cinayət Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş əməllərdə yaranır.