Dövlət qulluqçusunun hüquqları, vəzifələri və qadağaları

Rəşad rayon icra hakimiyyətində işə təzə başlayıb. Qohumu ondan tikinti şirkətinin sənədlərinə «bir göz atmağı» xahiş edir, universitet isə axşam saatlarında dərs deməyi təklif edir. Hansına «hə» demək olar, hansı karyeranı riskə atır — dövlət qulluqçusunun hüquqları, vəzifələri və qadağaları həm gündəlik işdə, həm də imtahanda məhz bu sərhədi yoxlayır.

Status üç hissədən ibarətdir: hüquq, vəzifə, məhdudiyyət

Dövlət qulluqçusunun hüquqi statusu bir-birini tamamlayan üç elementdən qurulur. Dövlət ona sabit əmək haqqı, məzuniyyət, pensiya əlavəsi və xidmətdə davamlılıq zəmanəti verir. Bunun müqabilində qulluqçu adi işçidən daha sərt qaydalara tabe olur: gəlir əldə etmək imkanları daralır, davranışı isə xidmətdən kənarda da nəzarətdə qalır.

Bu qaydalar əsasən üç qanunda toplanıb: «Dövlət qulluğu haqqında» Qanun, «Dövlət qulluqçularının etik davranış qaydaları haqqında» Qanun və «Korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında» Qanun. Üçü də dövlət qulluğu imtahanı proqramının qanunvericilik bölməsinə daxildir. Əsas qanun yeni strukturlu redaksiyadadır, ona görə köhnə test toplularındakı maddə nömrələrinə kor-koranə güvənməyin: məsələn, 14-cü maddə tam ləğv edilib, attestasiyanı tənzimləyən 31-ci maddə də qüvvədən düşüb.

Hüquqlar və təminatlar: qulluqçu nəyi tələb edə bilər?

Hüquqları üç qrupda yadda saxlamaq rahatdır. Birinci qrup iş şəraiti ilə bağlıdır: vəzifəni yerinə yetirmək üçün lazımi şərait və məlumat almaq, ixtisasını artırmaq. İkinci qrup maddi və sosial təminatlardır. Üçüncü qrup isə xidmətin sabitliyini qoruyur, yəni qulluqçunu əsassız köçürmədən və işdən çıxarılmadan müdafiə edir.

Sonuncu qayda praktikada ən çox işə yarayanıdır. Qurumun rəhbəri dəyişəndə yeni rəhbər «öz komandasını» gətirmək üçün köhnə qulluqçularla münasibətə sırf bu səbəblə xitam verə bilməz. Dövlət qulluğunda yaş həddi 65-dir: qulluq müddəti hər dəfə 1 ilədək, cəmi 5 ilədək uzadıla bilər.

Vəzifələr: qanun, intizam və vətəndaşa hörmət

Qulluqçunun vəzifələri bir cümləyə sığır: dövlətə qanun çərçivəsində, peşəkar və qərəzsiz xidmət etmək. Açılmış formada bu belə görünür:

• Konstitusiyaya və qanunlara əməl etmək, insan və vətəndaş hüquqlarına hörmət etmək;
• vəzifə səlahiyyətlərini vicdanla və vaxtında icra etmək;
• rəhbərin qanuni əmr və göstərişlərini yerinə yetirmək;
• dövlət sirrini və qanunla qorunan digər məlumatı yaymamaq;
• xidməti intizama və etik davranış qaydalarına əməl etmək;
• vətəndaşların müraciətlərinə qanunla müəyyən edilmiş qaydada və müddətdə baxmaq.

«Qanuni» sözü təsadüfi deyil. Tabeçilik rəhbərin istənilən göstərişini icra etmək demək deyil: açıq-aşkar qanunsuz olduğunu bilə-bilə əmri yerinə yetirən qulluqçu «mənə tapşırmışdılar» deyərək məsuliyyətdən yayına bilməz. Göstərişin qanuniliyinə şübhə yarananda mövqeyinizi rəhbərə yazılı bildirmək sonradan sizi qoruyar. Davranış standartlarını dövlət qulluqçularının etik davranış qaydaları yazısında ayrıca izah etmişik.

Yeni redaksiya daha bir vəzifəni gündəmə gətirib: illik qiymətləndirmədən keçmək. 30-1-ci maddəyə görə hər ilin sonunda qulluqçunun fəaliyyətini bilavasitə rəhbəri qiymətləndirir. Tapşırıqların icrası 50, meyarlar 40, intizam 10 çəki daşıyır, nəticə isə «əla», «yaxşı», «kafi» və ya «qeyri-kafi» olur. Rəhbər vəzifələr üçün 4 əlavə meyar da tətbiq edilir.

Qadağalar: dövlət qulluqçusu nəyi edə bilməz?

İmtahanda ən çox səhv salınan hissə budur, çünki qadağaların yanında istisnalar da var.

1. Sahibkarlıq. Qulluqçu sahibkarlıq fəaliyyəti ilə nə birbaşa, nə də başqası vasitəsilə məşğul ola bilməz.
2. Başqa ödənişli iş. Qadağandır, amma elmi, pedaqoji və yaradıcılıq fəaliyyəti istisnadır.
3. Qohumlarla birgə qulluq. Qulluqçu yaxın qohumunun bilavasitə tabeliyində və ya nəzarəti altında işləyə bilməz.
4. Hədiyyə. Vəzifə ilə bağlı hədiyyə qəbul etmək qanunda göstərilən istisnalar xaricində qadağandır. İcazə verilən hədiyyənin dəyər həddini e-qanun.az-da qanunun mətnindən yoxlayın.
5. Vəzifədən kənar məqsədlə istifadə. Səlahiyyət, xidməti əmlak və məlumat şəxsi, ailə və ya hər hansı təşkilatın maraqları üçün işlədilə bilməz.
6. Maraqların toqquşmasını gizlətmək. Şəxsi maraq qərara təsir edə bilərsə, qulluqçu rəhbərliyə məlumat verməli və həmin məsələdən kənarda qalmalıdır.

Günay nazirlikdə məsləhətçidir. Həftədə iki axşam universitetdə mühazirə oxuyur və bunun üçün haqq alır — bu qanunidir, çünki pedaqoji fəaliyyət istisnadır. Sonra həyat yoldaşının adına qeydiyyatdan keçmiş mağazanın tədarükçüləri ilə danışıqları özü aparmağa başlayır. Sənədlərdə adı keçməsə də, faktiki olaraq sahibkarlıqla məşğuldur və qadağanı pozur.

Girişdəki Rəşadın suallarının cavabı da buradadır. Universitetdə dərs demək olar. Qohumunun şirkətinin sənədlərinə «göz atmaq» isə, xüsusən şirkətin işi onun orqanında baxılırsa, maraqların toqquşması yaradır, bunun üçün haqq alsa, qadağan olunmuş ödənişli işə də çevrilir.

Bu qadağaların bir hissəsi «Korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında» Qanundan gəlir, ona görə pozuntu intizam tənbehi ilə bitməyə də bilər. Hədiyyə, maraqların toqquşması və rüşvət arasındakı sərhədi korrupsiya hüquqpozmaları yazısında açmışıq.

Pozuntunun nəticəsi: 6 intizam tənbehi

Yeni redaksiyada altı intizam tənbehi nəzərdə tutulub:

1. töhmət;
2. 1 ilədək müddətə maaşın 5–30% azaldılması;
3. eyni təsnifatda daha aşağı maaşlı vəzifəyə keçirmə;
4. daha aşağı təsnifata keçirmə;
5. ixtisas dərəcəsinin 1 pillə aşağı salınması;
6. qulluqdan azad etmə.

Xəbərdarlıq bu siyahıda yoxdur və tənbeh sayılmır. Tənbeh pozuntu aşkar edildikdən 1 ay ərzində verilməlidir: rəhbər pozuntunu 10 fevralda aşkar edibsə, son gün 10 martdır. Qulluqçu tənbehdən 7 iş günü ərzində şikayət edə bilər, şikayətə isə 10 iş günü ərzində baxılır. Əməldə cinayət əlamətləri varsa, məsələn, rüşvət alınıbsa, söhbət artıq Cinayət Məcəlləsinin 311-ci maddəsindən gedir.

Tez-tez verilən suallar

Dövlət qulluqçusu universitetdə dərs deyə bilərmi?

Bəli. Pedaqoji, elmi və yaradıcılıq fəaliyyəti ödənişli olsa da qadağaya düşmür. Yalnız diqqət edin ki, bu iş maraqların toqquşması yaratmasın: məsələn, yoxladığınız təşkilatın ödənişli təlimində mühazirəçi olmaq şübhə doğurar.

Yeni rəhbər gələndə məni işdən çıxara bilərmi?

Xeyr. Rəhbərliyin dəyişməsi dövlət qulluğuna xitam əsası deyil. Xitam yalnız qanunda göstərilən əsaslardan biri ilə mümkündür.

Xəbərdarlıq intizam tənbehidirmi?

Xeyr. Yeni redaksiyada töhmətdən qulluqdan azad etməyə qədər 6 tənbeh var və xəbərdarlıq onların arasında deyil.

Dövlət qulluqçusu neçə yaşa qədər işləyə bilər?

Yaş həddi 65-dir. Qulluq müddəti hər dəfə 1 ilədək uzadıla bilər, amma uzadılmaların cəmi 5 ildən çox ola bilməz.