Dövlət qulluqçularının etik davranış qaydaları: imtahan xülasəsi

Səbinə dövlət qulluğu testinə hazırlaşır və etik davranış qaydaları bölməsini ən asan hissə sayır: «nəzakətli ol, hədiyyə alma» və bu qədər. Sınaq testində isə dörd variantın dördü də düzgün görünür və o, sualların yarısını səhv cavablandırır. Səbəb sadədir: bu bölmə sağlam düşüncəni deyil, qanunun konkret tələblərini yoxlayır.

Qanun nəyi tənzimləyir və imtahanda harada yer alır?

Qanunun məqsədi dövlət qulluqçusunun davranış standartını müəyyən etmək, dövlət orqanlarının nüfuzunu qorumaq, xidmətə ictimai etimadı möhkəmləndirmək və korrupsiyanın qarşısını almaqdır. Burada yazılanlar əxlaqi tövsiyə deyil. Onlara əməl etmək qulluqçunun hüquqi vəzifəsidir və pozuntunun konkret nəticəsi var.

Dövlət qulluğu imtahanında bu qanun BB proqramının 11 blokundan biridir. BA proqramı BB-ni tam əhatə edib üzərinə 3 blok əlavə etdiyinə görə, etik qaydalardan sual hər iki kateqoriyada düşür. Proqramların tam tərkibini dövlət qulluğu imtahanı üzrə əsas yazıda vermişik.

Bir incəliyə də diqqət edin. Hakimlər və prokurorluq işçiləri kimi bəzi peşə qruplarının ayrıca etik davranış kodeksləri var. İmtahanda isə yalnız proqrama daxil edilmiş qanunun mətni yoxlanılır, ona görə cavabı başqa kodekslərdən eşitdiyiniz qaydalara görə seçməyin.

Əsas tələblər: hər biri nə deməkdir?

Qanunun tələblərini bir neçə əsas qaydada cəmləmək olar. Testdə adətən iki üsuldan biri işlənir: ya prinsipin adı verilib məzmunu soruşulur, ya da konkret davranış təsvir edilib hansı tələbin pozulduğu soruşulur.

Qərəzsizlik tələbinin məzmunu genişdir. Qulluqçu qərar verərkən şəxsi rəğbətin, qohumluğun, siyasi və ya dini baxışların təsirinə düşməməli, müraciət edənlər arasında milliyyətə, cinsə və sosial vəziyyətə görə fərq qoymamalıdır.

Nümunəvi davranış isə iş otağının qapısında bitmir. Qulluqçu xidmətdən kənar davranışında da təmsil etdiyi orqanın nüfuzuna xələl gətirəcək hərəkətlərdən çəkinməlidir.

Hədiyyə: «təşəkkür» nə vaxt pozuntuya çevrilir?

Qanunun məntiqi belədir: vəzifə ilə bağlı verilən hədiyyə qulluqçunun qərarına təsir edə bilər və ya kənardan təsir kimi görünə bilər, ona görə də qadağandır. İstisnaları və icazə verilən hədiyyənin dəyər həddini qanun ayrıca müəyyən edir. Həmin məbləği imtahandan əvvəl e-qanun.az-da qanunun cari mətnindən yoxlayın, köhnə vəsaitlərdəki rəqəmə güvənməyin.

Söhbət yalnız əşyadan getmir. Korrupsiya qanunvericiliyi maddi nemətləri, imtiyaz və güzəştləri eyni cərgəyə qoyur, ona görə pulsuz xidmət, xüsusi endirim və ya ödənişsiz səyahət də eyni riski yaradır.

Nigar rayon vergi orqanında işləyir. Yoxlama bitəndən bir həftə sonra sahibkar ona «zəhmətinə görə» bahalı ətir göndərir. Yoxlama artıq başa çatıb, amma hədiyyə məhz vəzifə ilə bağlıdır. Nigar onu qaytarmalı və bu barədə rəhbərinə yazılı məlumat verməlidir: sənədli iz sonradan onun özünü qoruyacaq.

Maraqların toqquşması: qulluqçu nə etməlidir?

Maraqların toqquşması qulluqçunun şəxsi marağının xidməti vəzifənin qərəzsiz icrasına təsir göstərə biləcəyi vəziyyətdir. Şəxsi maraq dedikdə təkcə onun özünün deyil, yaxın qohumlarının və yaxın münasibətdə olduğu şəxslərin mənafeyi də nəzərdə tutulur. Vəziyyətin özü pozuntu deyil. Pozuntu onu gizlətmək və qərarı yenə də özü verməkdir.

Belə halda addımlar ardıcıldır:

1. Maraq barədə bilən kimi bilavasitə rəhbərə məlumat verin; yazılı forma sonradan sübut kimi işə yarayır.
2. Məsələ üzrə hazırlıq və qərar prosesindən kənarda qalın.
3. Rəhbər tapşırığı başqa qulluqçuya verir və ya başqa tədbir görür.

Elvin satınalma komissiyasının üzvüdür və təkliflər arasında qardaşının şirkətini görür. Susub bu şirkətə səs versə, qalib ən yaxşı təklifi versə belə, etik qayda pozulmuş olacaq. Doğru yol rəhbərə məlumat verib bu satınalmadan kənarda qalmaqdır. Hədiyyə ilə maraqların toqquşmasının korrupsiya hüquqpozmasına çevrildiyi halları korrupsiya hüquqpozmaları yazısında ayrıca izah etmişik.

Dövlət əmlakı və xidməti məlumat

Xidməti avtomobil, telefon, kompüter və iş vaxtı dövlət resursudur və yalnız xidməti məqsədlə işlədilir. Həftə sonu xidməti maşınla bağ evinə getmək xırda görünə bilər, amma testlərdə məhz belə «xırda» hallar soruşulur.

Xidmət zamanı əldə edilən məlumatda qayda ikitərəflidir. Qanunla qorunan məlumat, məsələn, dövlət sirri və fərdi məlumatlar yayılmır və şəxsi məqsədlə istifadə edilmir. İctimai əhəmiyyətli məlumat isə gizlədilmir, qanunla müəyyən edilmiş qaydada verilir.

Qaydalar pozulanda hansı məsuliyyət yaranır?

Etik davranış qaydalarının pozulması intizam məsuliyyətinə səbəb olur. «Dövlət qulluğu haqqında» Qanunun yeni redaksiyası töhmətdən qulluqdan azad etməyə qədər 6 intizam tənbehi nəzərdə tutur, xəbərdarlıq isə tənbeh sayılmır. Tənbeh pozuntu aşkar edildikdən 1 ay ərzində verilir, qulluqçu ondan 7 iş günü ərzində şikayət edə bilər. Tənbehlərin tam siyahısı dövlət qulluqçusunun hüquqları, vəzifələri və qadağaları yazısındadır.

Pozuntu eyni zamanda korrupsiya hüquqpozmasıdırsa, məsuliyyət intizam tənbehi ilə bitməyə bilər. Qadağan olunmuş hədiyyə və ya gizlədilmiş maraq qarşılığında qərar verilibsə, inzibati və ya cinayət məsuliyyəti məsələsi də yaranır.

Tez-tez verilən suallar

Etik davranış qaydalarından neçə sual düşür?

Bölmələr üzrə sual bölgüsünü DİM-in cari imtahan proqramından və qaydalarından (dim.gov.az) yoxlayın. Bu qanun BB proqramının 11 blokundan biri olduğu üçün ona ayrıca vaxt ayırmağa dəyər.

Dövlət qulluqçusu hansı dəyərdə hədiyyə qəbul edə bilər?

Qanun icazə verilən hədiyyə üçün dəyər həddi və istisnalar müəyyən edir. Dəqiq məbləği e-qanun.az-da qanunun cari redaksiyasından yoxlayın; vəzifə ilə bağlı hədiyyədə şübhə varsa, imtina etmək ən təhlükəsiz yoldur.

Rəhbərin qanunsuz göstərişini yerinə yetirmək sədaqət sayılırmı?

Xeyr. Sədaqət qanuni qərarların icrasını nəzərdə tutur. Açıq-aşkar qanunsuz göstərişi icra edən qulluqçu «rəhbər tapşırmışdı» deyərək məsuliyyətdən azad olmur.

Etik qaydalar iş saatlarından kənarda da tətbiq olunurmu?

Bəli. Qulluqçu xidmətdən kənar davranışında da təmsil etdiyi dövlət orqanının nüfuzuna xələl gətirməməlidir.