Beh ilə avansın fərqi: sövdələşmə pozulanda kim nəyi itirir

Mənzili bəyəndiniz, satıcıya 3 min manat verdiniz və «beh» sözü yazılmış qəbz aldınız. Bir həftə sonra satıcı mənzili başqasına baha satmaq istəyir, ya da əksinə, bank sizə kredit vermir və alışdan imtina etməli olursunuz. Beh ilə avansın fərqi məhz bu anda üzə çıxır: eyni 3 min manat bir halda iki qat geri qayıdır, başqa halda tamamilə itirilə bilər.

Beh nədir: bir ödənişin üç funksiyası

Beh müqavilə tərəflərindən birinin müqavilə üzrə ödəyəcəyi məbləğin hesabına digər tərəfə verdiyi puldur. Mülki Məcəllə ona eyni vaxtda üç funksiya verir.

• Ödəniş. Müqavilə icra olunanda beh qiymətdən çıxılır. 95 min manatlıq mənzilə 3 min manat beh verilibsə, notariusda qalan 92 min manat ödənilir.
• Sübut. Beh tərəflər arasında müqavilənin bağlandığını təsdiq edir.
• Təminat. Beh hər iki tərəfi sözündən dönməməyə məcbur edir, çünki imtina pula başa gəlir.

Avansda yalnız birinci funksiya var. Beh isə mülki hüquqda öhdəliyin icrasını təmin etmə üsullarından biridir — girov, zaminlik və dəbbə pulu kimi. Sonuncunun necə işlədiyini və məhkəmənin onu nə vaxt azalda bildiyini dəbbə pulu və penya yazısında izah etmişik.

Avans: cəza funksiyası olmayan qabaqcadan ödəniş

Avans müqavilə üzrə ödənişin bir hissəsinin əvvəlcədən verilməsidir. Sövdələşmə baş tutmasa, avansı alan tərəf onu qaytarmalıdır — hətta müqaviləni pozan avans verənin özü olsa belə. Qaytarılmayan avans əsassız varlanma kimi məhkəmə yolu ilə tələb edilə bilər.

Bu o demək deyil ki, avans verən müqaviləni heç bir nəticə olmadan poza bilər. Onun imtinası digər tərəfə real zərər vurubsa, məsələn, satıcı başqa alıcıdan imtina edib və ya əlavə xərc çəkibsə, bu zərərin ödənilməsi ümumi qaydada tələb oluna bilər. Fərq ondadır ki, zərərin varlığını və məbləğini sübut etmək lazımdır. Behdə isə nəticə qanunun özü ilə müəyyən edilib və ayrıca sübut tələb etmir.

Beh ilə avansın fərqi: müqayisə cədvəli

Cədvəlin ən vacib sətri dördüncüdür. «İki misli» o deməkdir ki, 3 min manat beh vermiş alıcı satıcı imtina etdikdə 6 min manat alır: öz pulunu və üstəgəl 3 min manat. Bundan əlavə, alıcının real zərəri behdən böyükdürsə, qanun fərqi ayrıca tələb etməyə imkan verir, müqavilədə başqa qayda nəzərdə tutulmayıbsa. Zərərin hesablanmasında beh nəzərə alınır, yəni eyni məbləğ iki dəfə tutulmur.

Sövdələşmə pozulanda kim nəyi itirir?

Alıcı fikrini dəyişdi

Beh verilibsə, o satıcıda qalır. Avans verilibsə, satıcı onu qaytarmalıdır, amma alıcının imtinasından real zərər görübsə, onu sübut edərək tələb edə bilər.

Satıcı mənzili başqasına satdı

Beh verilibsə, satıcı onu iki misli qaytarır. Avans verilibsə, yalnız avansı qaytarır, alıcı isə öz zərərini ayrıca sübut etməli olur. Satıcının mənzilin girovda olduğunu gizlətməsi və buna görə satışın baş tutmaması da, bir qayda olaraq, onun məsuliyyəti kimi qiymətləndirilir. Belə sürprizlərlə qarşılaşmamaq üçün beh vermədən əvvəl mənzil alqı-satqısında sənədlərin yoxlanması qaydasına əməl edin.

Tərəflər razılaşaraq imtina etdilər

Öhdəliyin icrasına başlanmazdan əvvəl tərəflər müqaviləyə razılaşma ilə xitam veribsə, beh qaytarılmalıdır. Avans da qaytarılır.

Heç kimin günahı olmadan icra mümkün olmadı

Müqavilə tərəflərin təqsiri olmadan icra edilə bilmirsə, beh də, avans da qaytarılır. Amma diqqətli olun: bankın ipoteka kreditini verməməsi özlüyündə belə hal sayılmaya bilər və risk alıcının üzərində qala bilər. Buna görə bu halı sazişdə ayrıca yazın: «bank kredit verməkdən imtina etdikdə beh tam həcmdə qaytarılır».

Beh sazişində nə yazılmalıdır?

Qanun beh sazişi üçün məbləğdən asılı olmayaraq yazılı forma tələb edir. Ödənilən məbləğin beh olub-olmaması şübhə doğurarsa, xüsusən yazılı forma gözlənilməyibsə, əksi sübut edilmədikcə bu məbləğ avans sayılır. Yaxşı saziş aşağıdakıları əhatə edir:

1. Tərəflərin tam adı və şəxsiyyət vəsiqəsinin məlumatları.
2. Əmlakın dəqiq təsviri: ünvan, sahə, reyestr məlumatları.
3. Əsas müqavilənin qiyməti və behin məbləği.
4. Açıq ifadə: məbləğ beh kimi verilir və Mülki Məcəllənin beh haqqında qaydaları tətbiq olunur.
5. Əsas müqavilənin notariusda bağlanacağı son tarix.
6. Behin tam qaytarılacağı xüsusi hallar: bank krediti, sənədlərdə aşkar edilən məhdudiyyət.
7. Hər iki tərəfin imzası, ödənişi təsdiq edən qəbz və ya bank köçürməsi.

Sadə qəbzdə yalnız «beh» sözünün yazılması kifayət etməyə bilər. Sənəddən hansı müqavilənin, hansı qiymətə və hansı müddətdə bağlanacağı aydın görünmürsə, qarşı tərəf ödənişin avans olduğunu iddia edəcək.

İki həyat nümunəsi

Yazılı beh sazişi. Elvin mənzil üçün satıcı Rauf ilə yazılı beh sazişi bağlayır və 4 min manat verir, notariusa getmək üçün 20 gün müddət qoyulur. On gün sonra Rauf mənzili daha yüksək qiymət təklif edən alıcıya satır. Elvin 8 min manat tələb edir. Rauf ödəməkdən boyun qaçırdıqda Elvin məhkəməyə müraciət edir və sazişin aydın mətni onun ən güclü sübutuna çevrilir.

Yalnız qəbz. Nərmin həyət evinin sahibi Samirlə razılaşır və ona 2 min manat verir, qəbzdə isə sadəcə «2000 manat aldım» yazılıb. Bir müddət sonra Nərmin evi almaqdan imtina edir. Samir pulu «beh» adlandırıb qaytarmaq istəmir. Yazılı beh sazişi olmadığı üçün bu məbləğ avans sayılır və Samir onu qaytarmalıdır. O, yalnız Nərminin imtinasından real zərər görübsə, həmin zərəri sübut edib tələb edə bilər.

Tez-tez verilən suallar

Beh sazişi hansı formada bağlanmalıdır?

Məbləğdən asılı olmayaraq yazılı formada, hər iki tərəfin imzası ilə. Sazişi notariusda təsdiqlətmək ona əlavə sübut gücü verir və sonradan imzanın mübahisələndirilməsi riskini azaldır.

Satıcı behi alıb mənzili başqasına satdısa, mənzili məhkəmə yolu ilə ala bilərəmmi?

Mənzil artıq başqasının adına qeydiyyata alınıbsa, bir qayda olaraq, yox. Sizin tələbiniz pul tələbinə çevrilir: behin iki misli və behdən artıq olan real zərər.

Satıcı beh aldıqdan sonra vəfat etsə, nə olur?

Satıcının əmlak öhdəlikləri mirasla birlikdə vərəsələrə keçir. Vərəsələr mirası qəbul edib mənzili öz adlarına rəsmiləşdirməyincə satış mümkün olmayacaq. Bu prosesin mərhələlərini vərəsəliyin rəsmiləşdirilməsi yazısında izah etmişik.

Kirayədə verilən depozit behdirmi?

Xeyr. Kirayə depoziti müqavilə üzrə mümkün zərəri və ödənilməmiş haqları təmin edir və müqavilə bitəndə, tutulmalar çıxılmaqla, qaytarılır. Onun şərtləri kirayə müqaviləsində müəyyən edilir.

Behin iki mislini tələb etmək üçün məhkəməyə getmək məcburidirmi?

Xeyr. Əvvəlcə qarşı tərəfə yazılı tələb göndərin və ödəniş üçün müddət verin. Könüllü ödəniş olmasa, bu yazılı tələb məhkəmədə sizin mövqeyinizi gücləndirəcək.