Avtomobili etibarnamə ilə almaq: cərimələr, vergi və ölüm halında risklər

Tanışınız avtomobilini 14 000 manata satır, amma notariusda alqı-satqı müqaviləsi bağlamaq əvəzinə sizə «baş etibarnamə» verir: «Sür, istəsən sat, hamı belə edir». Pulu ödəyirsiniz, açarı alırsınız və maşını öz malınız sayırsınız. Hüquqi baxımdan isə avtomobili etibarnamə ilə almaq alış deyil və bu fərq ilk kamera cəriməsində, ən ağır halda isə mülkiyyətçinin ölümündə üzə çıxır.

Etibarnamə ilə «alış» hüquqi baxımdan nədir?

Etibarnamə bir şəxsin digərinə öz adından çıxış etmək səlahiyyəti verdiyi yazılı sənəddir. Avtomobil üçün verilən etibarnamə adətən notariat qaydasında təsdiqlənir və nümayəndəyə avtomobili idarə etmək, qeydiyyat əməliyyatları aparmaq, bəzən də satmaq səlahiyyəti verir. Amma etibarnamə səlahiyyət verir, mülkiyyət hüququ vermir: avtomobil həm sənədlərdə, həm də hüquqi baxımdan mülkiyyətçinin əmlakı olaraq qalır.

Deməli, pulu ödəyən şəxs mülkiyyətçi olmur, mülkiyyətçinin nümayəndəsi olur. Etibarnamə ilə avtomobili üçüncü şəxsə satsanız da, müqavilədə satıcı kimi yenə mülkiyyətçinin adı yazılır, siz isə yalnız onun adından imza atırsınız. Çoxları rəsmiləşdirmə prosedurundan və xərclərindən qaçmaq üçün bu yolu seçir, amma qənaət sonradan hər iki tərəf üçün bahalı mübahisəyə çevrilə bilər.

Etibarnamə ilə avtomobili öz adınıza keçirmək də həmişə mümkün olmur: notarius və qeydiyyat orqanı belə əməliyyatı etibarnamənin mətnindən və qanunun nümayəndəyə qoyduğu məhdudiyyətlərdən asılı olaraq qəbul etməyə bilər. Ən etibarlı yol mülkiyyətçi ilə birbaşa alqı-satqı müqaviləsi bağlamaqdır.

Etibarnamə ilə alış və alqı-satqı müqaviləsi: fərqlər

Cədvəlin məntiqi sadədir: etibarnamə ilə alıcı yalnız istifadə imkanı qazanır, hüquqi risklər isə iki nəfər arasında bölünür. Alıcı pulu ödəsə də, avtomobilin taleyi başqasının iradəsindən, borclarından və həyatından asılı qalır. Satıcı isə pulu alsa da, avtomobilin rəsmi yükünü daşımaqda davam edir.

Cərimələr kimin adına gəlir?

Burada iki vəziyyəti ayırmaq lazımdır. Yol polisi sizi yolda saxlayıb pozuntu qeydə alırsa, qərar sükan arxasındakı sürücüyə, yəni sizə çıxarılır. Kamera ilə qeydə alınan pozuntularda isə qərar avtomobilin qeydiyyatda olduğu şəxsin, yəni mülkiyyətçinin adına gəlir. Kameraların ən çox qeydə aldığı pozuntuların — sürət, dayanma, qırmızı işıq — məbləğlərini yol hərəkəti cərimələri cədvəlində toplamışıq.

Ödənilməyən cərimələr məcburi icraya yönəldilir və icra tədbirləri borcluya — qeydiyyatdakı mülkiyyətçiyə tətbiq olunur. Satıcı üçün bu, heç vaxt sürmədiyi avtomobilin cərimələrinə görə hesablarının həbsi və ya ölkədən çıxışının müvəqqəti məhdudlaşdırılması riski deməkdir.

Aysel iki il əvvəl avtomobilini etibarnamə ilə Kamala «satıb». Kamal maşını tez-tez səkidə saxlayır və sürəti aşır, kamera cərimələri isə Ayselin adına gəlir. Aysel bildirişləri vaxtında görmür və cərimələr icraya yönəlir. Nəticədə o, törətmədiyi pozuntulara görə icra icraatında borclu kimi çıxış edir. Aysel etibarnaməni ləğv edir və avtomobilin notariusda rəsmi alqı-satqı ilə Kamalın adına keçirilməsini tələb edir.

Qərar sizin adınıza çıxarılıbsa, amma həmin anda avtomobili başqası idarə edibsə, bunu şikayətdə sübutlarla — etibarnamə, yazışma, şahid — göstərə bilərsiniz. Şikayət müddəti isə qərarın surətini aldığınız gündən cəmi 10 gündür.

Vergi və digər rəsmi öhdəliklər

Dövlət orqanları üçün avtomobilin sahibi qeydiyyatdakı mülkiyyətçidir. Vergi qanunvericiliyi əmlakla bağlı öhdəlikləri mülkiyyətçiyə bağlayır: avtomobilə görə hər hansı vergi, rüsum və ya məcburi ödəniş nəzərdə tutulubsa, o, etibarnamə sahibinin deyil, mülkiyyətçinin adına hesablanır. Etibarnamə ilə «satışdan» sonra bu öhdəliklər öz-özünə alıcıya keçmir.

Satış anı da vergi baxımından mülkiyyətçinin adı ilə bağlıdır. Etibarnamə sahibi avtomobili üçüncü şəxsə satanda sənədlərdə satıcı kimi mülkiyyətçi görünür, pulu isə başqası alır. Bu satışdan vergi və ya rüsum öhdəliyi yaranarsa, sualı ilk növbədə mülkiyyətçiyə verəcəklər. Hansı ödənişlərin tətbiq olunduğunu və məbləğləri notariusdan və Dövlət Vergi Xidmətinin rəsmi mənbələrindən yoxlayın.

İcbari sığortanı da unutmayın: avtomobil sığortasız idarə olunarsa, sürücü 50 manat cərimə ödəyir (İXM 469.3). Qəza baş verərsə, zərərçəkən mübahisəyə qeydiyyatdakı mülkiyyətçini də cəlb edə bilər.

Mülkiyyətçi ölərsə nə baş verir?

Bu, etibarnamə ilə alışın ən ağır riskidir. Etibarnamə onu verən şəxsin ölümü ilə xitam olunur. Həmin andan etibarnamə ilə avtomobili satmaq, qeydiyyat əməliyyatı aparmaq və ondan istifadə etmək hüququ itir.

Avtomobil isə mərhumun miras əmlakına daxil olur və qanun və ya vəsiyyət üzrə onun vərəsələrinə keçir. Siz pulu ödəmiş olsanız da, vərəsələr avtomobili sizdən tələb edə bilərlər, çünki sənədlərə görə o, mərhumun əmlakıdır. Mirasın necə qəbul edildiyini vərəsəlik qaydaları yazısında izah etmişik.

Sizin əsas vasitəniz ödədiyiniz pulu tələb etməkdir. Vərəsələr mirasburaxanın borclarına görə miras qalmış əmlakın dəyəri həddində cavabdehdirlər. Amma ödənişi sübut etməlisiniz: qəbz, bank köçürməsi və ya başqa yazılı sənəd olmadan iş xeyli çətinləşir.

Vüqar 2024-cü ildə Səməddən avtomobili 14 000 manata etibarnamə ilə alır, pulu nağd verir, qəbz almır. 2026-cı ilin yazında Səməd vəfat edir, oğlu Emin mirası qəbul edir və avtomobilin qaytarılmasını tələb edir. Vüqarın etibarnaməsi artıq qüvvədə deyil, pulu ödədiyini təsdiqləyən yazılı sənədi isə yoxdur. Eyni pulu verib alqı-satqı müqaviləsi bağlasaydı, avtomobil onun mülkiyyəti olacaqdı və Səmədin mirası onu ümumiyyətlə maraqlandırmayacaqdı.

Tərs vəziyyət də mümkündür. Etibarnamə sahibi ölərsə, etibarnamə yenə xitam olunur, avtomobil isə onun vərəsələrinə keçmir, çünki onun mülkiyyəti olmayıb.

Etibarnamə ləğv edilərsə və ya müddəti bitərsə

Mülkiyyətçi etibarnaməni istənilən vaxt ləğv edə bilər və bunun üçün səbəb göstərməyə borclu deyil. Pul ödəməyiniz bu hüququ aradan qaldırmır: ləğvdən sonra da əlinizdə əsasən ödədiyiniz pulu tələb etmək imkanı qalır. Mülkiyyətçi eyni avtomobili başqasına rəsmi qaydada sata da bilər.

Etibarnamənin müddəti də var. O, sənəddə göstərilir, göstərilməyibsə, qanunla müəyyən edilmiş müddət tətbiq olunur — onu notariusdan dəqiqləşdirin. Müddət bitdikdən sonra avtomobildən istifadəyə hüquqi əsasınız qalmır.

Üçüncü risk mülkiyyətçinin borclarıdır. Avtomobil hüquqi baxımdan onun əmlakı olduğu üçün icra məmuru onu mülkiyyətçinin borcuna görə həbs edə bilər. Rəşid avtomobili Fuaddan etibarnamə ilə alıb və üç ildir sürür. Fuadın bank krediti ödənilmir, icra məmuru isə onun adına qeydiyyatda olan avtomobili həbs edir. Rəşid avtomobili həbsdən azad etmək üçün məhkəməyə müraciət etməli və pulu ödədiyini sübut etməli olur, amma sənədlərə görə mülkiyyətçi yenə Fuaddır və işin nəticəsi qeyri-müəyyəndir.

Riskləri necə azaltmaq olar?

Ən doğru yol alqı-satqı müqaviləsi bağlamaq və avtomobili yeni sahibin adına qeydiyyata almaqdır. Müqavilənin hazır mətnini avtomobil alqı-satqı müqaviləsi nümunəsi yazısında tapa bilərsiniz. Avtomobili artıq etibarnamə ilə almısınızsa və ya bu yolu seçməyə hazırlaşırsınızsa, riskləri belə azaldın:

1. Pulu verməzdən əvvəl avtomobilin həbsdə və ya girovda olub-olmadığını yoxlayın.
2. Ödənişi mümkünsə bank köçürməsi ilə edin: köçürmənin tarixi və məbləği sonradan ən etibarlı sübutdur.
3. Nağd ödəyirsinizsə, imzalı qəbz alın: məbləğ, tarix, avtomobilin markası, qeydiyyat nişanı və ban nömrəsi göstərilsin.
4. Mülkiyyətçi sağ ikən onunla rəsmi alqı-satqı müqaviləsi bağlayın və avtomobili öz adınıza qeydiyyata alın.
5. Etibarnamənin bitmə tarixini təqvimə yazın.
6. Satıcısınızsa, kamera cərimələrini mütəmadi yoxlayın və alıcıdan rəsmiləşdirməni gecikdirməməyi tələb edin.

Tez-tez verilən suallar

Etibarnamə ilə alınan avtomobili satmaq olarmı?

Etibarnamədə satış səlahiyyəti varsa, avtomobili mülkiyyətçinin adından sata bilərsiniz. Müqavilədə satıcı kimi yenə mülkiyyətçi göstərilir. Mülkiyyətçi öldükdə və ya etibarnaməni ləğv etdikdə bu səlahiyyət itir.

Mülkiyyətçi öldü. Avtomobildən istifadəni davam etdirə bilərəmmi?

Xeyr. Etibarnamə mülkiyyətçinin ölümü ilə xitam olunur və avtomobil onun vərəsələrinə keçir. Vərəsələrlə danışıqlara başlayın və ödədiyiniz pulu təsdiqləyən sənədləri hazırlayın.

Satıcıyam, kamera cərimələri mənə gəlir. Nə etməliyəm?

Cərimələri mütəmadi yoxlayın ki, icraya yönəlməsin. Alıcıdan avtomobili rəsmi alqı-satqı ilə öz adına keçirməyi tələb edin; razılaşma olmasa, etibarnaməni ləğv etmək hüququnuz var.

Etibarnamə ilə almaq rəsmi alqı-satqıdan ucuzdur?

Rəsmiləşdirmə xərclərindən qaçmaq mümkündür, amma bu qənaət mülkiyyətçinin ölümündə, borcunda və ya etibarnamənin ləğvində çox vaxt qat-qat baha başa gəlir. Notariat xərclərinin dəqiq məbləğini notariusdan öyrənin.