Qətimkan tədbirləri: həbs, ev dustaqlığı, girov və polis nəzarəti

Prokuror həbs istəyir, vəkil isə «ev dustaqlığı da kifayətdir» deyir. Hakimin qarşısında bir neçə variant var və seçim təqsirləndirilən şəxsin növbəti aylarını kamerada, evdə, yoxsa işində keçirəcəyini müəyyən edir. Qətimkan tədbirləri məhz bu seçimdir və onun qaydalarını həm şəxsin özü, həm də ailəsi bilməlidir.

Qətimkan tədbiri nədir və nə üçün seçilir?

Qətimkan tədbiri cəza deyil, prosesi qorumaq vasitəsidir. Şəxs hələ təqsirli bilinməyib: hökm qanuni qüvvəyə minənədək o, təqsirsiz sayılır (Konstitusiya, 63-cü maddə). Tədbirin məqsədi yalnız budur ki, istintaq və məhkəmə baxışı normal getsin, hökm isə sonradan icra oluna bilsin.

Ona görə də məhkəmə «cinayət ağırdır» deyə kifayətlənə bilməz. O, konkret risklər axtarır:

• şəxs istintaqdan və ya məhkəmədən gizlənə bilərmi;
• şahidlərə, zərərçəkmişə təzyiq göstərə, sübutları gizlədə və ya məhv edə bilərmi;
• yenidən cinayət törədə bilərmi;
• çağırışlara üzrsüz səbəbdən gəlmirmi, hökmün icrasından yayına bilərmi.

Bu risklərin ölçüsünü şəxsin öz vəziyyəti müəyyən edir: cinayətin xarakteri və ağırlığı, yaşı, səhhəti, ailə vəziyyəti, işi, daimi yaşayış yerinin olub-olmaması, əvvəlki məhkumluğu. Daimi iş yeri, ailəsi və təmiz keçmişi olan adamın gizlənəcəyini əsaslandırmaq çətindir. Şəxsiyyəti müəyyən edilməyən, ünvanı olmayan və ya əvvəl axtarışa verilmiş şəxs üçün isə mənzərə tam fərqlidir.

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin təcrübəsinə görə həbs son çarədir: məhkəmə daha yumşaq tədbirin niyə kifayət etmədiyini qərarında konkret faktlarla izah etməlidir. «Cinayətin ağırlığı» və «gizlənə bilər» kimi ümumi ifadələr bu tələbi ödəmir.

Həbs: ən sərt tədbir

Həbs şəxsi cəmiyyətdən tam təcrid edir. Onu yalnız məhkəmə seçir: prokuror təqdimat verir, hakim tərəfləri dinləyir və qərar çıxarır. Həbs edilmiş şəxs adətən istintaq təcridxanasında saxlanılır.

Həbsin müddəti qərarda göstərilir. İstintaq bitmirsə, prokuror uzadılma üçün yenidən məhkəməyə müraciət edir və hakim əsasları təzədən yoxlayır: ilk qərar zamanı mövcud olan risk aylar keçdikdən sonra da qalıbmı? Uzadılmanın yuxarı hədləri cinayətin ağırlığından asılıdır, dəqiq müddətləri Cinayət-Prosessual Məcəllənin e-qanun.az-dakı mətnindən yoxlayın. Həbsin 48 saatlıq tutmadan necə fərqləndiyini tutma ilə həbsin fərqi yazısında izah etmişik.

Ev dustaqlığı: evdə, amma təcriddə

Ev dustaqlığında şəxs kameraya salınmır, öz evində yaşayır, amma onun azadlığı ciddi məhdudlaşdırılır. Məhkəmə qərarda konkret qadağaları sadalayır. Onlara adətən bunlar daxildir:

• yaşadığı mənzili tərk etməmək;
• müəyyən şəxslərlə, xüsusən iş üzrə şahid və zərərçəkmişlərlə ünsiyyətə girməmək;
• telefon, internet, məktub və digər rabitə vasitələrindən istifadə etməmək və ya məhdud istifadə etmək;
• nəzarət edən orqanın yoxlamalarına mane olmamaq.

Ev dustaqlığı həbsin əsas alternatividir: onun üçün də əsas risklər eynidir, sadəcə məhkəmə qənaətə gəlir ki, həmin riskləri ev şəraitində də aradan qaldırmaq olar. Şəxs qadağaları pozarsa, tədbir həbslə əvəz edilə bilər. Həbsdə olan şəxsin ev dustaqlığına keçməsi üçün vəsatətin necə hazırlandığını həbsi ev dustaqlığı ilə əvəz etmək yazısında ayrıca izah etmişik.

Girov: pul qarşılığında azadlıq

Girovda şəxs azadlıqda qalır, onun qanuna tabe olacağına təminat isə puldur. Məhkəmənin müəyyən etdiyi məbləğ qərarda göstərilən depozit hesabına keçirilir. Girovu təqsirləndirilən şəxsin özü də, qohumu, dostu və ya başqa şəxs də qoya bilər.

Məbləği məhkəmə cinayətin xarakterinə və şəxsin əmlak vəziyyətinə baxaraq müəyyən edir: məqsəd odur ki, girovu itirmək şəxs üçün real itki olsun. Qanunun girovla bağlı tələblərini CPM-in mətnindən yoxlayın.

Şəxs şərtlərə əməl edib-etməməsindən asılı olaraq iki nəticə var. Çağırışlara gəlirsə və prosesə mane olmursa, iş başa çatdıqdan sonra girov onu qoyan şəxsə qaytarılır. Şərtləri pozursa, girov dövlətin gəlirinə keçirilir, şəxs barəsində isə daha sərt tədbir seçilə bilər.

Rauf dələduzluqda təqsirləndirilir. Məhkəmə prokurorun həbs təqdimatını təmin etmir və girov seçir, pulu Raufun qardaşı Elnur qoyur. İki ay sonra Rauf müstəntiqin çağırışlarına iki dəfə üzrsüz səbəbdən gəlmir. Məhkəmə girovu dövlətin gəlirinə keçirir və Raufun barəsində həbs seçir. Pulu isə Elnur itirir.

Polis nəzarəti və daha yumşaq tədbirlər

Polis nəzarəti şəxsi azadlıqda saxlayır, amma onun davranışını polisin müşahidəsi altına qoyur. Şəxs qərarda göstərilən vəzifələri yerinə yetirməlidir: məsələn, müəyyən vaxtlarda polis orqanına gəlmək, yaşayış yerini xəbərsiz dəyişməmək. Vəzifələr pozularsa, daha sərt tədbir seçilə bilər.

Məcəllədə bundan da yumşaq tədbirlər var, məsələn, yaşayış yerini tərk etməmək barədə iltizam. Yetkinlik yaşına çatmayanlar və hərbi qulluqçular üçün isə xüsusi nəzarət formaları nəzərdə tutulub. Qətimkan tədbirlərinin tam siyahısını və hər birinin kim tərəfindən seçildiyini CPM-in mətnindən yoxlayın.

Dörd tədbirin müqayisəsi

Tədbirdən şikayət və onun dəyişdirilməsi

Qətimkan tədbiri daimi deyil. Onu seçən əsaslar aradan qalxırsa, tədbir ləğv edilməli və ya yumşaldılmalıdır. Əksinə, şəxs şərtləri pozursa, tədbir sərtləşdirilir.

Müdafiə tərəfinin əlində iki alət var:

1. Şikayət. Həbs, ev dustaqlığı və ya girov barədə məhkəmə qərarından yuxarı instansiyaya şikayət verilir. Müddət qısadır, ona görə qərarın surətini alan kimi onun nəticə hissəsindəki şikayət qaydasını oxuyun.
2. Yeni vəsatət. İstintaqın istənilən mərhələsində tədbirin dəyişdirilməsi üçün vəsatət vermək olar. Vəsatət yeni hallara söykənməlidir: səhhətin pisləşməsi, zərərin ödənilməsi, əsas şahidlərin artıq dindirilməsi, ailədə baş vermiş dəyişiklik.

Vəsatətdə eyni arqumentləri təkrarlamaq adətən nəticə vermir. Məhkəmə soruşur: əvvəlki qərardan sonra nə dəyişib? Bu suala sənədlə cavab verən vəsatətin şansı daha yüksəkdir. Şəxsin statusu və hüquqları ilə bağlı ətraflı məlumatı şübhəli, təqsirləndirilən və məhkum yazısında tapa bilərsiniz.

Tez-tez verilən suallar

Ev dustaqlığında işə getmək olarmı?

Bu, qərardakı qadağalardan asılıdır. Evdən çıxmaq qadağandırsa, işə getmək üçün məhkəməyə müraciət edib qərarın dəyişdirilməsini istəmək lazımdır, özbaşına çıxmaq isə tədbirin həbslə əvəz edilməsinə səbəb ola bilər.

Girov nə vaxt geri qaytarılır?

Şəxs şərtlərə əməl edibsə, iş üzrə icraat başa çatdıqdan sonra girov onu qoyan şəxsə qaytarılır. Şərtlər pozulubsa, girov dövlətin gəlirinə keçirilir.

Qətimkan tədbiri hökmdən sonra da qalırmı?

Məhkəmə hökm çıxararkən qətimkan tədbiri məsələsini də həll edir: onu saxlaya, dəyişdirə və ya ləğv edə bilər. Hökm qanuni qüvvəyə mindikdən sonra artıq qətimkan tədbiri deyil, təyin edilmiş cəza icra olunur.

Həbsdə keçən günlər cəzadan çıxılırmı?

Bəli. Hökm qanuni qüvvəyə minənədək tutulma və həbsdə keçirilən müddət azadlıqdan məhrum etmə cəzasının müddətinə daxil edilir.