Hakimlik yazılı imtahanı: məhkəmə aktının layihəsi necə yazılır

Test mərhələsi arxada qaldı, indi isə qarşıda hakimlik yazılı imtahanı durur. Burada düzgün variantı seçmək yox, iş materiallarını oxuyub hakim kimi qərar yazmaq lazımdır. Komissiya faktı necə müəyyən etdiyinizi, sübutu necə qiymətləndirdiyinizi və nəticəni necə əsaslandırdığınızı görür.

Yazılı imtahan müsabiqənin hansı mərhələsidir?

Hakimlik müsabiqəsi ardıcıl mərhələlərdən ibarətdir: test, yazılı imtahan, şifahi imtahan, tədris kursu və məhkəmələrdə stajkeçmə, sonda təyinat. 2026-cı il müsabiqəsinin test mərhələsi 28 iyunda keçirilib. Keçmiş elanlarda testdə 60 və daha çox bal toplayanlar növbəti mərhələyə buraxılıb. Bütün zənciri hakim olmaq üçün müsabiqənin mərhələləri yazısında ardıcıllıqla izah etmişik.

Yazılı imtahan təkcə bilik yox, bacarıq yoxlayır. Namizədə kazus, yəni iş materialları verilir, o isə həmin iş üzrə məhkəmə aktının layihəsini yazır. Yazılı işin müddəti, kazusların hansı hüquq sahələrindən seçildiyi və qiymətləndirmə meyarları müsabiqənin qaydalarında göstərilir. Bu məlumatı Məhkəmə-Hüquq Şurasının saytında (jlc.gov.az) dərc olunan «Hakim vəzifəsinə namizədin yaddaş kitabçası»ndan yoxlayın. Kitabçadan səmərəli istifadə qaydasını yaddaş kitabçası haqqında yazıda göstərmişik.

Məhkəmə aktının dörd hissəsi

Mülki Prosessual Məcəlləyə görə qətnamə dörd hissədən ibarətdir. Qətnamə də, hökm də Azərbaycan Respublikası adından çıxarılır və bu ifadə aktın başlığında yazılır.

Cinayət işi üzrə hökm eyni məntiqlə qurulur, amma təsviri və əsaslandırıcı hissələr bir yerdə, təsviri-əsaslandırıcı hissə kimi yazılır. Orada məhkəmənin sübut olunmuş hesab etdiyi əməl, təqsirin forması, sübutlar və cəzaya təsir edən hallar göstərilir. Nəticə hissəsində şəxsin təqsirli bilinməsi və ya bəraət alması, tətbiq edilən maddə və təyin olunan cəza yer alır.

Əsaslandırıcı hissə necə qurulur?

Namizədlərin çoxu vaxtı faktları yenidən danışmağa sərf edir. Halbuki komissiya məhz bunu görmək istəyir: məhkəmə nəyi müəyyən etdi, hansı sübuta söykəndi və niyə bu normanı tətbiq etdi. İşlək ardıcıllıq belədir:

1. Mübahisənin mahiyyətini bir cümlə ilə müəyyən edin: tərəflər konkret olaraq nədə razılaşmır?
2. Sübut edilməli halları ayırın. Hər tərəf öz tələbinin və ya etirazının əsası kimi göstərdiyi halı sübut etməlidir.
3. Hər sübutu dörd sualla yoxlayın: işə aiddirmi, qanuni yolla əldə edilibmi, mötəbərdirmi, nəticə üçün kifayətdirmi?
4. Normanı seçin və faktları onun şərtləri ilə bir-bir tutuşdurun.
5. Tərəflərin hər əsas dəlilinə cavab verin. Dəlili qəbul etmirsinizsə, səbəbini yazın.

Tutaq ki, kazusda Kamal borc qəbzi əsasında Tofiqdən 5000 manat tələb edir. Tofiq 2000 manatı qaytardığını deyir və təyinatında «borcun qaytarılması» yazılmış bank köçürməsinin çıxarışını təqdim edir. Zəif cavab çıxarışı sadəcə «işin materiallarında var» deyə qeyd edir. Güclü cavab çıxarışın mötəbərliyini qiymətləndirir, iddiaçının onu mübahisələndirmədiyini göstərir, 2000 manatın qaytarıldığını müəyyən edir və iddianı 3000 manat hissəsində təmin edir.

Qətnamənin nəticə hissəsi: icra oluna bilən mətn

Nəticə hissəsini icra məmuru oxuyacaq, ona görə orada şərh yox, konkret göstəriş olmalıdır: kimdən, kimin xeyrinə, nə qədər. İddia qismən təmin edilirsə, rədd edilən hissə ayrıca göstərilir. Məhkəmə xərcləri təmin olunmuş tələblərə mütənasib bölüşdürülür, sonda şikayət qaydası yazılır. Mülki qətnamənin skeleti belə görünür:

Q Ə T N A M Ə
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI ADINDAN

[Tarix]                                        [Şəhər]

[Məhkəmənin adı], hakim [...], katib [...], iddiaçı [...], cavabdeh [...]
iştirakı ilə açıq məhkəmə iclasında [...] haqqında iddia ərizəsi üzrə
mülki işə baxaraq

MÜƏYYƏN ETDİ:
[Təsviri hissə: tərəflərin tələbləri və etirazları]
[Əsaslandırıcı hissə: müəyyən edilmiş hallar, sübutların qiymətləndirilməsi,
tətbiq edilən normalar]

Göstərilənlərə əsasən, Mülki Prosessual Məcəllənin [...] maddələrini
rəhbər tutaraq, məhkəmə

QƏTNAMƏ ETDİ:
1. İddia qismən təmin edilsin.
2. [Cavabdeh]-dən [iddiaçı]-nın xeyrinə [məbləğ] manat tutulsun.
3. İddianın qalan hissəsi rədd edilsin.
4. Məhkəmə xərcləri [...].
5. Qətnamədən [müddət] ərzində [birinci instansiya məhkəməsinin adı]
vasitəsilə [apellyasiya məhkəməsinin adı]-na apellyasiya şikayəti
verilə bilər.

Şikayət müddətini yazarkən konkret iş kateqoriyası üçün məcəllədə nəzərdə tutulan müddəti göstərin: mülki, cinayət və inzibati xəta işlərində bu müddətlər eyni deyil.

Vaxtı necə bölmək lazımdır?

1. Kazusu əvvəlcə qeyd götürmədən, başdan-sona oxuyun.
2. İkinci oxunuşda faktları tarix ardıcıllığı ilə qaralamaya köçürün.
3. Hüquqi məsələni və tətbiq ediləcək normaları ayrıca sütunda yazın.
4. Əsaslandırıcı hissəni əvvəl plan şəklində qurun, sonra mətnə keçin.
5. Sonda nəticə hissəsini əsaslandırma ilə tutuşdurun: hər bəndin əsası mətndə varmı?

Vaxtın ən böyük payını əsaslandırmaya ayırın. Giriş hissəsi demək olar ki, şablondur, onu sona saxlamaq da olar.

Qətnamə, yoxsa qərardad?

Kazus həmişə iddianın təmini və ya rəddi ilə bitmir. Materiallarda icraata xitam və ya iddianın baxılmamış saxlanılması üçün əsas varsa, işi mahiyyəti üzrə həll etməyən akt qətnamə deyil, qərardad formasında çıxarılır. Ona görə əvvəlcə prosessual maneələri yoxlayın: iş məhkəmədə baxılmalıdırmı, eyni tərəflər arasında eyni tələb üzrə qüvvəyə minmiş qətnamə varmı, tərəflər barışıq sazişi bağlayıbmı. Bu iki aktın fərqini qətnamə ilə qərardadın fərqi yazısında ayrıca izah etmişik.

Tez-tez verilən suallar

Qətnamə neçə hissədən ibarətdir?

Dörd hissədən: giriş, təsviri, əsaslandırıcı və nəticə. Cinayət işi üzrə hökmdə təsviri və əsaslandırıcı hissələr bir yerdə yazılır.

Maddənin nömrəsini dəqiq xatırlamasam nə etməli?

Normanın məzmununu düzgün ifadə edin və hansı məcəlləyə aid olduğunu göstərin. Nömrəni təxminlə yazmaqdan daha ciddi səhv yanlış normanı tətbiq etməkdir, ona görə hazırlıq zamanı əsas maddələrin nömrələrini əzbərləyin.

Yazılı imtahana necə hazırlaşmaq olar?

Hər həftə bir neçə real məhkəmə aktını hissə-hissə təhlil edin, sonra eyni faktlar üzrə öz variantınızı yazıb müqayisə edin. Ali Məhkəmə Plenumunun qərarları sübutların qiymətləndirilməsi və tövsif məsələlərində etibarlı istinad mənbəyidir.

İddiaçı bir tələbi unudubsa, məhkəmə onu öz təşəbbüsü ilə həll edə bilərmi?

Xeyr. Mülki işdə məhkəmə iddiaçının bildirdiyi tələblər üzrə qərar çıxarır və onlardan kənara yalnız qanunun birbaşa icazə verdiyi hallarda çıxa bilər.