Hüquqi terminlər lüğəti: yurisdiksiya, presedent, ratifikasiya və digərləri
Test sualında «denonsasiya», mühazirədə «prejudisiya», xəbərlərdə isə «ratifikasiya» eşidirsiniz və hər dəfə mənasını təxmini başa düşürsünüz. İmtahanda təxmin kifayət etmir: amnistiya ilə əfvi, immunitetlə indemniteti qarışdırmaq birbaşa bal itkisidir.
Qısa cavab
Hüquqi terminlər lüğəti imtahanda ən çox qarışdırılan anlayışları bir yerə toplayır. Yurisdiksiya işə baxmaq və qərar vermək səlahiyyətidir, presedent oxşar işlər üçün nümunə olan məhkəmə qərarıdır, ratifikasiya isə dövlətin beynəlxalq müqaviləni özü üçün məcburi saymağa son razılığıdır; Azərbaycanda bunu Milli Məclis edir. Aşağıda 30 termin dörd sahə üzrə izah olunub.
Hüquq nəzəriyyəsi və qanunvericilik texnikası
| Termin | Mənası |
|---|---|
| Kodifikasiya | Normaların məzmunca yenidən işlənib vahid məcəllədə birləşdirilməsi |
| İnkorporasiya | Qüvvədə olan aktların məzmunu dəyişdirilmədən toplu şəklində sistemləşdirilməsi |
| Konsolidasiya | Eyni məsələyə dair bir neçə aktın məzmunu dəyişmədən bir aktda birləşdirilməsi |
| Kolliziya | Eyni münasibəti tənzimləyən normalar arasında ziddiyyət |
| Analogiya | Boşluq olduqda oxşar normanın və ya hüququn ümumi prinsiplərinin tətbiqi |
| Presedent | Oxşar işlər üçün nümunə olan məhkəmə qərarı |
| Legitimlik | Hakimiyyətin cəmiyyət tərəfindən haqlı kimi qəbul edilməsi |
| Leqallıq | Hakimiyyətin və ya hərəkətin qanuna uyğunluğu |
Kodifikasiya ilə inkorporasiyanın fərqi məzmundadır: birincisi normaları yeniləyir, ikincisi yalnız toplayır. Presedent anglo-sakson hüququnda əsas mənbədir. Azərbaycan kontinental hüquq ailəsinə aiddir və burada məhkəmə qərarı klassik presedent yaratmır, lakin Konstitusiya Məhkəməsinin qərarları ölkə ərazisində məcburidir. Latın mənşəli formulları ayrıca latın hüquqi ifadələri yazısında topladıq.
Konstitusiya hüququ terminləri
| Termin | Mənası |
|---|---|
| Suverenlik | Dövlət hakimiyyətinin daxildə aliliyi və xaricdə müstəqilliyi |
| Referendum | Ən vacib məsələlərin ümumxalq səsverməsi ilə həlli |
| Promulqasiya | Qəbul edilmiş qanunun dövlət başçısı tərəfindən imzalanıb dərc edilməsi |
| Veto | Dövlət başçısının qanunu imzalamayıb etirazla geri qaytarması |
| İmmunitet | Xüsusi prosedur olmadan cinayət təqibindən və tutulmadan müdafiə |
| İndemnitet | Parlamentdə söylənmiş fikrə və səsverməyə görə məsuliyyətsizlik |
| Preambula | Aktın məqsəd və prinsiplərini açan giriş hissəsi |
İmmunitetlə indemniteti qarışdırmayın. Nəzəriyyədə immunitet toxunulmazlıqdır: deputatı və ya hakimi xüsusi prosedur olmadan təqibdən qoruyur və adətən səlahiyyət müddəti ilə məhdudlaşır. İndemnitet isə deputatın parlamentdəki fikrinə və səsverməsinə görə məsuliyyətə cəlb edilməməsidir və mandat bitəndən sonra da qüvvədə qalır.
Beynəlxalq hüquq terminləri
| Termin | Mənası |
|---|---|
| Ratifikasiya | Dövlətin müqaviləni özü üçün məcburi saymağa son razılığı |
| Denonsasiya | Müqavilədən onun şərtlərinə uyğun birtərəfli çıxma |
| Qoşulma | Müqaviləni imzalamamış dövlətin onun iştirakçısına çevrilməsi |
| Qeyd-şərt | Müqavilənin bəzi müddəalarının dövlət barəsində tətbiqini istisna edən və ya dəyişən bəyanat |
| Depozitar | Müqavilənin əslini saxlayan dövlət və ya təşkilat |
| Ekstradisiya | Şəxsin cinayət təqibi və ya hökmün icrası üçün başqa dövlətə verilməsi |
| Aqreman | Qəbul edən dövlətin diplomatik nümayəndəlik başçısının namizədliyinə razılığı |
| Eksterritoriallıq | Köhnəlmiş anlayış; bu gün diplomatik binaların toxunulmazlığı ilə ifadə olunur |
Azərbaycanda beynəlxalq müqavilələri Milli Məclis ratifikasiya və denonsasiya edir, ratifikasiya ayrıca qanunla rəsmiləşdirilir. Tərəfdar çıxdığımız müqavilə qanunvericilik sisteminin tərkib hissəsinə çevrilir və Konstitusiyanın 151-ci maddəsinə görə qanunla ziddiyyət olduqda üstün tutulur; Konstitusiya və referendumla qəbul edilmiş aktlar istisnadır. Təfərrüat beynəlxalq müqavilənin qanundan üstünlüyü yazısındadır. Ekstradisiyaya gəlincə, Konstitusiyanın 53-cü maddəsinə görə Azərbaycan vətəndaşı heç bir halda xarici dövlətə verilə bilməz.
Məhkəmə və cinayət prosesi terminləri
| Termin | Mənası |
|---|---|
| Yurisdiksiya | Dövlətin və ya məhkəmənin işə baxmaq və məcburi qərar vermək səlahiyyəti |
| Kompetensiya | Konkret orqanın qanunla müəyyən edilmiş səlahiyyətlər dairəsi |
| İnstansiya | Məhkəmə sistemində pillə: birinci instansiya, apellyasiya, kassasiya |
| Prejudisiya | Qüvvəyə minmiş qərarla müəyyən edilmiş faktların başqa işdə yenidən sübut edilməməsi |
| Amnistiya | Qeyri-müəyyən şəxslər dairəsinə şamil edilən akt; Milli Məclis qəbul edir |
| Əfv | Fərdi qaydada konkret şəxsə tətbiq edilən akt; Prezidentin səlahiyyətidir |
| Reabilitasiya | Qanunsuz təqib edilmiş şəxsin hüquqlarının bərpası və zərərinin ödənilməsi |
Kamran böyük ictimai təhlükə törətməyən cinayətə görə 1 il 6 ay azadlıqdan məhrum edilib. Milli Məclisin qəbul etdiyi amnistiya aktı bu kateqoriyadan olan məhkumları əhatə edirsə, Kamran ayrıca müraciət etmədən aktın özü ilə azad olunur. Aktın əhatə etmədiyi ağır cinayətə görə məhkum olunmuş Rauf isə yalnız Prezidentə əfv haqqında müraciət edərək cəzadan azad oluna bilər. İki institutun fərqini amnistiya ilə əfvin fərqi yazısında ətraflı izah etmişik.
İmtahan tələsi
- Tələ: «Azərbaycanda beynəlxalq müqavilələri Prezident ratifikasiya edir». Doğrusu: ratifikasiya və denonsasiya Milli Məclisin səlahiyyətidir.
- Tələ: «Amnistiyanı Prezident, əfvi Milli Məclis həyata keçirir». Doğrusu: əksinədir — amnistiya aktını Milli Məclis qəbul edir, əfv Prezidentin səlahiyyətidir.
- Tələ: «Səfirliyin binası göndərən dövlətin ərazisidir». Doğrusu: bina qəbul edən dövlətin ərazisində qalır, sadəcə toxunulmazdır.
Yadda saxla
- Kodifikasiya məzmunu yeniləyir, inkorporasiya yalnız toplayır.
- Ratifikasiya, denonsasiya və amnistiya — Milli Məclis, əfv — Prezident.
- İmmunitet təqibdən qoruyur, indemnitet parlamentdəki fikrə görə məsuliyyəti istisna edir.
- Beynəlxalq müqavilə qanundan üstündür, Konstitusiyadan və referendum aktlarından yox.
- Azərbaycanda məhkəmə qərarı klassik presedent yaratmır.
Tez-tez verilən suallar
Yurisdiksiya ilə kompetensiyanın fərqi nədir?
Yurisdiksiya işə baxmaq və məcburi qərar vermək hüququnun hüdudlarını göstərir: hansı dövlət, hansı məhkəmə. Kompetensiya isə konkret orqanın qanunla müəyyən edilmiş səlahiyyətlər dairəsidir.
Ratifikasiya ilə imzalamanın fərqi nədir?
İmzalama çox vaxt mətnin razılaşdırıldığını təsdiqləyir. Ratifikasiya isə dövlətin müqaviləni özü üçün məcburi saymağa son razılığıdır; ratifikasiya tələb edən müqavilə yalnız ondan sonra dövlət üçün məcburi olur.
Referendumla hansı məsələlər həll olunub?
Konstitusiya 1995-ci ildə referendumla qəbul edilib, ona dəyişikliklər də 2002, 2009 və 2016-cı illərdə referendumla edilib.
Biliyinizi yoxlayın
Bu mövzu üzrə sınaq imtahanı qurun və hazırlığınızı real imtahan formatında yoxlayın.
Sınaq yaratƏlaqəli yazılar
Məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır və konkret iş üzrə hüquqi yardımı əvəz etmir. Son yoxlama: Sentyabr 2026.
Oxşar materiallar
- MATERİALPrezumpsiya nədir: təqsirsizlikdən atalıq prezumpsiyasınaPrezumpsiya nədir: təqsirsizlik, atalıq, vicdanlılıq və təqsir prezumpsiyaları, təkzib edilən və edilməyən növlər, nümunələr və imtahan tələləri.4 dəq oxu
- MATERİAL50 latın hüquqi ifadəsi azərbaycanca izahı iləLatın hüquqi ifadələri azərbaycanca: pacta sunt servanda, non bis in idem, in dubio pro reo və daha 47 ifadənin mənası, tətbiqi və imtahan tələləri.4 dəq oxu
- MATERİALRoma hüququnun resepsiyası: Mülki Məcəlləmizə nə keçibRoma hüququnun resepsiyası: Boloniya qlossatorları, Fransa və Almaniya məcəllələri, Azərbaycan Mülki Məcəlləsinə keçən institutlar və imtahan tələləri…4 dəq oxu
- MATERİALRoma hüququ: imtahanda ən çox soruşulan 20 terminRoma hüququ terminləri: dominium, possessio, obligatio, stipulatio, mutuum, commodatum və daha 14 anlayış, bugünkü qarşılıqları və imtahan tələləri.4 dəq oxu
Şərhlər0
Hələ şərh yoxdur — ilk siz yazın.
Şərhlər yalnız qeydiyyatdan keçmiş istifadəçilər üçündür — spam və anonim yazılara qarşı.