Cinayətlərin təkrar törədilməsi, residivi və məcmusu: fərqlər (CM-nin 16, 17 və 18-ci maddələri)

Cinayət hüququ · Ümumi hissə

Cinayətlərin təkrar törədilməsi, residivi və məcmusu: fərqlər (CM-nin 16, 17 və 18-ci maddələri)

Cinayətlərin təkrar törədilməsi, məcmusu və residivi cinayət hüququnda «cinayətlərin çoxluğu» (множественность) institutunu təşkil edir. Bu üç anlayış həm vəkillik, həm də hakimlik imtahanında ən çox qarışdırılan mövzulardandır, çünki onların hər üçü bir şəxsin bir neçə cinayət törətməsi ilə bağlıdır. Aşağıda fərqləri Cinayət Məcəlləsinin (CM) konkret maddələrinə, Ali Məhkəmə Plenumunun və Konstitusiya Məhkəməsinin hüquqi mövqelərinə istinadla izah edirik.

1. Cinayətlərin təkrar törədilməsi (CM-nin 16-cı maddəsi)

CM-nin 16.1-ci maddəsinə görə eyni bir maddə ilə nəzərdə tutulmuş cinayətin iki və ya daha çox dəfə törədilməsi təkrar törədilmə sayılır. 16.2-ci maddəyə əsasən müxtəlif maddələrlə nəzərdə tutulmuş cinayətlər yalnız Məcəllənin Xüsusi hissəsində birbaşa göstərildiyi hallarda təkrar hesab edilir.

16.3-cü maddə isə vacib məhdudiyyət qoyur: əgər şəxsin əvvəlki cinayətə görə məhkumluğu götürülmüş və ya ödənilmişsə, yaxud o, cinayət məsuliyyətindən azad edilmişsə, yeni eyni cinayət təkrar törədilmə sayılmır. Bu, təkrarı residivdən ayıran əsas xəttdir: təkrar — məhkumluğa qədər, residiv — məhkumluqdan sonra baş verir.

Davam edən cinayəti təkrardan ayırın

«Oğurluq, soyğunçuluq və quldurluğa dair işlər üzrə məhkəmə təcrübəsi haqqında» Ali Məhkəmə Plenumunun qərarına görə, vahid qəsdlə əhatə olunan, eyni mənbədən, bir sıra oxşar hərəkətlərlə törədilən davam edən talama bir cinayət sayılır və təkrar törədilmiş talamadan fərqləndirilməlidir. Yəni eyni anbardan bir neçə gecə ərzində vahid niyyətlə əmlak daşımaq — bir oğurluqdur, təkrar deyil.

2. Cinayətlərin məcmusu (CM-nin 17-ci maddəsi)

CM-nin 17.1-ci maddəsinə görə müxtəlif maddələrlə nəzərdə tutulmuş iki və ya daha çox cinayətin törədilməsi, əgər şəxs onlardan heç birinə görə məhkum olunmayıbsa və cəlbetmə müddəti keçməyibsə, cinayətlərin real məcmusunu yaradır.

17.2-ci maddə ideal məcmunu tənzimləyir: bir hərəkətlə (və ya hərəkətsizliklə) iki və daha çox maddənin pozulması. Məsələn, bir atəşlə bir şəxsi öldürüb digərini yaralamaq.

17.3-cü maddəyə əsasən şəxs məcmunu təşkil edən hər cinayətə görə ayrıca məsuliyyət daşıyır, qəti cəza isə CM-nin 66-cı maddəsi (cinayətlərin məcmusu üzrə cəza) qaydasında təyin olunur. 17.4-cü maddə isə normaların rəqabətini məcmudan ayırır: əməl həm ümumi, həm də xüsusi norma ilə əhatə olunursa, məcmu yaranmır — yalnız xüsusi norma tətbiq edilir.

3. Cinayətlərin residivi (CM-nin 18-ci maddəsi)

CM-nin 18.1-ci maddəsinə görə qəsdən cinayət törətməyə görə əvvəllər məhkum olunmuş şəxs tərəfindən yenidən qəsdən cinayət törədilməsi residivi yaradır. Diqqət: residiv yalnız qəsdli cinayətlərlə yaranır və qüvvədə olan (ödənilməmiş, götürülməmiş) məhkumluq tələb edir.

Residivin növləri: adi residiv (18.1), təhlükəli residiv (18.2) və xüsusilə təhlükəli residiv (18.3). Məsələn, 18.2.2-ci maddəyə görə qəsdən ağır cinayətə görə əvvəllər azadlıqdan məhrum edilmiş şəxsin yenidən qəsdən ağır cinayət törətməsi təhlükəli residiv sayılır.

Qeyd edək ki, CM-nin 61.1.1-ci maddəsi həm cinayətlərin təkrar törədilməsini, həm də residivini cəzanı ağırlaşdıran hallar kimi göstərir. Cinayətlərin məcmusunda isə cəza ağırlaşdırıcı hal kimi deyil, 66-cı maddə üzrə cəzaların toplanması (tam və ya qismən) yolu ilə təyin olunur.

Mülkiyyət əleyhinə cinayətlər üçün xüsusi qayda

Ümumi qaydaya görə müxtəlif maddələrlə cinayətlər məcmu yaradır. Lakin 177-ci maddənin «Qeyd» hissəsinin 3-cü bəndi talama cinayətləri üçün istisna müəyyən edir: 177–185-ci maddələrlə nəzərdə tutulmuş cinayətlərdən birini törətmiş şəxsin həmin maddələrdən hər hansı birini yenidən törətməsi — müxtəlif maddələr olsa belə — təkrar törədilmə sayılır. Yəni oğurluqdan sonra soyğunçuluq, ümumi məntiqlə məcmu olmalı olsa da, talama cinayətlərinin təkrarı kimi tövsif edilir.

Praktiki nümunələr

1. Təkrar: Şəxs iyunda oğurluq (CM 177), avqustda yenə oğurluq edir, heç birinə görə məhkum deyil → eyni maddə, məhkumluqdan əvvəl = təkrar törədilmə.
2. Real məcmu: Şəxs oğurluq (CM 177) və xuliqanlıq (CM 221) törədir, heç birinə görə məhkum deyil → müxtəlif fəsillərin müxtəlif maddələri = məcmu; cəza 66-cı maddə üzrə təyin olunur.
3. İdeal məcmu: Bir atəşlə bir şəxs öldürülür, digəri yaralanır → bir hərəkət, iki maddə = ideal məcmu (CM 17.2).
4. Residiv: Oğurluğa görə məhkum olunmuş, məhkumluğu hələ ödənilməmiş şəxs azadlığa çıxdıqdan sonra yenidən qəsdən oğurluq edir → residiv (CM 18.1), cəza 65-ci maddə üzrə + ağırlaşdırıcı hal.
5. Talama istisnası: Şəxs əvvəl oğurluq (177), sonra soyğunçuluq (180) edir, məhkum deyil → ümumi qaydaya görə məcmu olmalı idi, lakin 177-ci maddənin Qeydinin 3-cü bəndinə görə talama cinayətlərinin təkrarı sayılır.

Tez-tez verilən suallar

Təkrar və residiv eyni şeydirmi?

Xeyr. Hər ikisi cəzanı ağırlaşdıran hal olsa da, fərq məhkumluq amilindədir: təkrar məhkumluğa qədər, residiv isə qüvvədə olan məhkumluqdan sonra yaranır.

Məhkumluq ödənilibsə (CM 16.3) nə olur?

Əvvəlki məhkumluq götürülüb və ya ödənilibsə, yeni cinayət nə təkrar (CM 16.3), nə də residiv (18-ci maddə qüvvədə olan məhkumluq tələb edir) sayılır.

Məcmuda cəza necə təyin olunur?

Hər cinayətə ayrıca cəza təyin edilir, sonra CM-nin 66-cı maddəsi üzrə cəzalar tam və ya qismən toplanır (cinayətlərin ağırlığından asılı olaraq).

Yekun

Üç institutu ayırmaq üçün ardıcıllıq belədir: əvvəlcə məhkumluq amilini yoxlayın (varsa → residiv yolu), sonra maddə eyniliyini (eyni → təkrar, müxtəlif → məcmu). Talama cinayətlərində isə 177-ci maddənin Qeydinin 3-cü bəndini və Konstitusiya Məhkəməsinin 2013-cü il qərarlarını mütləq nəzərə alın.

Qeyd: Mülkiyyət əleyhinə cinayətlərin bəzi bəndləri illər ərzində dəyişdirilib. Konkret bənd nömrələrini hökm yazarkən e-qanun.az saytındakı qüvvədə olan redaksiya ilə tutuşdurun.