Aliment 2026: minimum məbləğ, gəlirdən faiz (1/4, 1/3, 1/2) və sabit məbləğ — hansı halda hansı tətbiq olunur?

Boşanma və ya ayrılıqdan sonra ən çox verilən sual budur: «Uşağa nə qədər aliment düşür?» Cavab təkcə uşaqların sayından yox, həm də aliment ödəyəcək valideynin gəlirinin növündən asılıdır. Üstəlik, 2024-cü ilin dekabrından məhkəmə təcrübəsində sabit məbləğli alimentin təyin edilməsi qaydası ciddi şəkildə yenilənib — internetdəki köhnə yazıların çoxu bu dəyişikliyi hələ də əks etdirmir.

Bu yazıda Azərbaycan Respublikası Ailə Məcəlləsinin (AM) 76–78-ci maddələrini, 2026-cı il üçün aktual rəqəmləri və Ali Məhkəmənin son mövqeyini sadə dillə, konkret nümunələrlə izah edirik.

Aliment kimdən tutulur və hansı yollarla ödənilir?

AM-in 75-ci maddəsinə görə, valideynlər öz uşaqlarını saxlamağa borcludurlar. Bu vəzifə nikahın vəziyyətindən asılı deyil: nikah pozulmasa belə, uşağın saxlanmasında iştirak etməyən valideyndən aliment tutula bilər. Nikahın pozulmasına dair işlərdə isə məhkəmə ayrıca tələb olub-olmamasından asılı olmayaraq uşağın kimin yanında qalacağını və aliment məsələsini həll etməlidir.

Aliment iki yolla ödənilir:

• Könüllü — notarial qaydada təsdiqlənmiş aliment sazişi və ya mediasiya nəticəsində bağlanan barışıq sazişi əsasında. Tərəflər məbləği sərbəst müəyyən edirlər, lakin uşağa nəzərdə tutulan təminat məhkəmə qaydasında tutula biləcək məbləğdən az olmamalıdır.
• Məcburi — məhkəmə qətnaməsi əsasında. İddianı adətən uşağın yanında qaldığı valideyn verir; hər iki valideyn uşağı saxlamırsa, iddianı qəyyumluq və himayə orqanı qaldırır.

Məhkəmə qaydasında alimentin özü də iki formada təyin edilə bilər: gəlirdən pay (faiz) şəklində və ya sabit pul məbləğində. İndi hər ikisinə ayrılıqda baxaq.

1-ci qayda: gəlirdən pay şəklində aliment — 1/4, 1/3, 1/2 (AM m. 76)

Aliment ödənilməsi barədə razılıq olmadıqda, məhkəmə uşaqlar üçün valideyndən hər ay aşağıdakı miqdarda aliment tutur:

Qeyd: pay bütün uşaqlara birlikdə aiddir. Məsələn, 2 uşağa görə tutulan 1/3 hissə uşaqlar arasında bölünür — hər uşağın payına gəlirin 1/6-i düşür.

Bu qayda valideynin sabit, rəsmi və müntəzəm gəliri olduqda tətbiq olunur: aliment iş yerində əmək haqqından birbaşa tutulub alana köçürülür.

Aliment hansı gəlirlərdən tutulur? (AM m. 77)

AM-in 77-ci maddəsi aliment tutulan qazanc və gəlir növlərinin müəyyən edilməsini müvafiq icra hakimiyyəti orqanına həvalə edib. Bu siyahı Nazirlər Kabinetinin 23 may 2001-ci il tarixli 98 nömrəli Qərarı ilə təsdiqlənib. Aliment, o cümlədən, aşağıdakılardan tutulur:

• əmək müqaviləsi üzrə əmək haqqı (əvəzçilik daxil olmaqla), tarif (vəzifə) maaşları, işəmuzd və vaxtamuzd ödənişlər;
• fiziki şəxsin sahibkarlıq fəaliyyətindən əldə etdiyi xalis gəlir;
• mülki-hüquqi müqavilələr üzrə işlərin yerinə yetirilməsinə görə ödəmələr;
• müəlliflik qonorarları (yazıçı, bəstəkar, rəssam və digər yaradıcı işçilər üzrə);
• hərbi qulluqçularda — vəzifə maaşı, hərbi rütbəyə görə maaş, daimi xarakterli əlavələr.

İki mühüm detal: aliment vergilər tutulduqdan sonra qalan məbləğdən hesablanır (Qərarın 7-ci bəndi) və həmin Qərar aliment tutulmayan ödənişlərin siyahısını da dəqiq müəyyən edir.

Məhkəmə payı azalda və ya artıra bilər (AM m. 76.2)

1/4, 1/3 və 1/2 payları məhkəmə üçün başlanğıc bazadır. Tərəflərin ailə və maddi vəziyyəti, eləcə də diqqətəlayiq başqa hallar nəzərə alınmaqla bu paylar azaldıla və ya artırıla bilər. Təcrübədə məhkəmə, o cümlədən, tərəflərin gəlirlərini və əmlakını, yenidən ailə qurub-qurmadığını, yeni ailədə uşaqların və başqa aliment öhdəliklərinin olub-olmadığını, sağlamlıq vəziyyətini və öhdəsində olan digər şəxsləri araşdırır.

Ali Məhkəmənin mövqeyinə görə isə, aliment ödəyənin kredit borcunun və ya kirayə xərclərinin olması özlüyündə payın azaldılması üçün mütləq əsas sayılmır.

2-ci qayda: sabit pul məbləğində aliment (AM m. 78)

Hansı hallarda tətbiq olunur?

AM-in 78.1-ci maddəsinə əsasən, aliment sazişi olmadıqda məhkəmə alimenti hər ay ödənilməli olan sabit pul məbləğində aşağıdakı hallarda müəyyən edə bilər:

• valideynin qazancı (gəliri) qeyri-müntəzəm və ya dəyişkəndirsə (sərbəst peşə sahibləri, mövsümi işçilər, sahibkarlar);
• qazancın hamısı və ya bir hissəsi natura və ya xarici valyuta ilə alınırsa;
• valideynin qazancı və ya sair gəliri yoxdursa;
• pay şəklində tutulma mümkün olmadıqda, çətinlik törətdikdə və ya tərəflərdən birinin marağını əhəmiyyətli dərəcədə pozduqda.

Eyni maddə qarışıq formaya da imkan verir: aliment eyni zamanda həm sabit məbləğdə, həm də gəlirin payı kimi təyin edilə bilər. Bu, məsələn, rəsmi maaşla yanaşı qeyri-rəsmi gəliri olan valideynlərə münasibətdə tətbiq olunur.

Sabit məbləğin miqdarı necə müəyyən edilir? (AM m. 78.2)

Əsas meyar — uşağın əvvəlki təminat səviyyəsinin mümkün qədər maksimal saxlanılmasıdır. Məhkəmə uşağın hansı təhsil müəssisəsində oxuduğunu (ödənişli, yoxsa ödənişsiz), dərnək, idman və digər məşğuliyyətlərini, sağlamlığını, habelə tərəflərin maddi və ailə vəziyyətini, diqqətəlayiq digər halları nəzərə alır.

2024-cü ilin yeniliyi: minimum əmək haqqının «misli» qaydası

Ali Məhkəmə Plenumunun 20 dekabr 2024-cü il tarixli qərarı ilə (Plenumun 28 mart 2016-cı il tarixli qərarına dəyişikliklər) sabit məbləğli alimentin ifadə forması dəyişdi: qətnamədə konkret rəqəm əvəzinə ölkə üzrə minimum əmək haqqının misli göstərilir. Ali Məhkəmənin 14 yanvar 2025-ci il tarixli izahedici məktubuna əsasən qətnamənin nəticə hissəsi təxminən belə tərtib olunur:

Digər mühüm qayda: misl iddia ərizəsinin verildiyi ildə qüvvədə olan minimum əmək haqqına münasibətdə hesablanır. Məsələn, ərizə 2024-cü ilin noyabrında verilibsə və məhkəmə alimenti 200 manat həddində məqbul sayırsa, misl 2024-cü ilin minimum əmək haqqına (345 ₼) görə müəyyən edilir: 345 × 0,58 ≈ 200 ₼. İş üzrə qətnaməyədək tələb olunan müvəqqəti aliment (AM m. 101) də eyni qaydada — misli ilə göstərilir.

Minimum aliment 2026: 260 manat rəqəmi haradan gəlir?

Ailə Məcəlləsində «alimentin minimum məbləği» adlı ayrıca norma yoxdur. Bu hədd təcrübədə iki mənbədən formalaşır: «Uşaq hüquqları haqqında» Qanunun 13-cü maddəsi uşağın minimum dolanacaq xərclərindən az olmayan maddi təminat almaq hüququnu təsbit edir, hər il qəbul olunan yaşayış minimumu haqqında qanun isə bu xərclərin konkret məbləğini müəyyənləşdirir. Ona görə də məhkəmələr sabit məbləğli aliment üzrə uşaqlar üçün yaşayış minimumunu aşağı hədd kimi əsas götürürlər.

Valideyn işləmirsə necə? Rəsmi iş yerinin və qazancın olmaması aliment vəzifəsindən azad etmir. Belə halda aliment sabit məbləğdə təyin olunur və məhkəmələr adətən uşaqlar üçün yaşayış minimumunu (2026-da 260 ₼) istinad nöqtəsi kimi götürürlər; konkret məbləğ işin hallarından asılı olaraq fərqlənə bilər.

Hansı halda hansı qayda tətbiq olunur? — Yekun cədvəl

Aliment necə tələb olunur? Prosedur qısaca

Ailə mübahisələri üzrə məhkəməyə müraciətdən əvvəl ilkin mediasiya sessiyasında iştirak tələb olunur; razılıq əldə olunmazsa, iddia ərizəsi verilir. Aliment iddiaları üzrə dövlət rüsumu tutulmur və iddiaçı ərizəni öz yaşayış yeri üzrə məhkəməyə də verə bilər (MPM m. 36.3). Bu kateqoriya işlərə 2 ay müddətində baxılır, aliment barədə qətnamə isə dərhal icra edilir (MPM m. 234.2.1).

Aliment məhkəməyə müraciət edildiyi vaxtdan hesablanır (AM m. 100.2). Əvvəllər alimentin alınması üçün tədbirlər görülsə də vəsait alına bilməyibsə, keçmiş dövr üçün aliment ən çoxu 3 illik müddət həddində tutula bilər (AM m. 100.3). İşə baxılma müddətində uşağın təminatsız qalmaması üçün müvəqqəti aliment tələb etmək mümkündür (AM m. 101).

Qərardan sonra: dəyişdirmə, indeksasiya və bank hesabı

Miqdarın dəyişdirilməsi (AM m. 112). Tərəflərdən birinin ailə və ya maddi vəziyyətində dəyişiklik olduqda (iş yerinin itirilməsi, gəlirin dəyişməsi, yeni ailə və uşaqlar, başqa aliment öhdəlikləri və s.) məhkəmə alimentin miqdarını artıra, azalda, hətta diqqətəlayiq hallar olduqda şəxsi ödəməkdən azad edə bilər. Dəyişdirilmiş məbləğ qətnamənin qanuni qüvvəyə mindiyi gündən hesablanır.

İndeksasiya (AM m. 110). Sabit məbləğli aliment minimum əmək haqqının artımına uyğun indeksləşdirilir — misli qaydası bunu avtomatikləşdirib. Diqqət: barışıq (o cümlədən mediasiya) sazişi ilə aliment konkret rəqəmlə müəyyən edilibsə və sazişdə indeksasiya bəndi yoxdursa, Ali Məhkəmənin izahına görə həmin məbləğ indeksləşdirilmir — belə halda çıxış yolu AM m. 112 üzrə yeni iddiadır.

Alimentin bir hissəsinin uşağın bank hesabına köçürülməsi (AM m. 55.3). Aliment ödəyən valideynin tələbi ilə məhkəmə alimentin 50 faizdən çox olmayan hissəsinin uşağın adına açılmış bank hesabına köçürülməsinə qərar verə bilər. Ali Məhkəmənin 8 dekabr 2023-cü il tarixli qərardadına görə bu, ayrıca iddia tələbi deyil, qətnamənin icrası qaydası məsələsidir; alimentin yaşayış minimumundan yüksək olması isə özlüyündə buna əsas vermir.

Aliment ödənilməzsə nə baş verir?

Qətnamə könüllü icra edilmədikdə icra məmuru borcludan tutulmalı məbləğin 7 faizi həcmində icra ödənişi alınması barədə qərar qəbul edir. İcra məmurunun qanuni tələblərinin yerinə yetirilməməsi inzibati məsuliyyətə (İXM m. 528), məhkəmə qətnaməsinin qərəzli icra edilməməsi isə cinayət məsuliyyətinə (CM m. 306.1) səbəb olur. Məsuliyyətə cəlb edilmə aliment öhdəliyini aradan qaldırmır, borc yığılmaqda davam edir.

İki mühüm məqam da var: borclunun işləmədiyi dövr üçün aliment borcu ölkə üzrə orta aylıq əmək haqqı əsasında hesablana bilər (AM m. 106) — 2026-cı ildə bu göstərici 1 100 manatı ötür, yəni «işləmirəm» mövqeyi borcu azaltmır, əksinə artıra bilər. Aliment öhdəliyinin qəsdən yerinə yetirilməməsi həm də valideynlik hüquqlarından məhrumetmə üçün əsasdır (AM m. 64.0.2).

Tez-tez verilən suallar

2026-cı ildə alimentin minimum məbləği nə qədərdir?

Qanunvericilikdə ayrıca «minimum aliment» məbləği təsbit olunmayıb, lakin təcrübədə uşaqlar üçün yaşayış minimumu — 2026-cı ildə 260 manat — aşağı hədd kimi əsas götürülür. Misli ifadəsi ilə bu, minimum əmək haqqının təqribən 0,65 mislinə bərabərdir.

Aliment maaşın neçə faizidir?

1 uşağa — 25% (1/4), 2 uşağa — təqribən 33% (1/3), 3 və daha çox uşağa — 50% (1/2). Hesablama vergilər tutulduqdan sonra qalan məbləğ üzərindən aparılır.

2 uşağa görə hər uşağa nə qədər düşür?

1/3 pay hər iki uşaq üçün birlikdə tutulur. Məsələn, xalis gəlir 900 manatdırsa, aliment 300 manat olur — hər uşağa 150 manat düşür.

İşsiz və ya qeyri-rəsmi işləyən şəxsdən aliment tutulurmu?

Bəli. Rəsmi gəlirin olmaması aliment vəzifəsindən azad etmir — aliment sabit məbləğdə təyin olunur. Ödənilməyən dövr üçün borc isə ölkə üzrə orta aylıq əmək haqqı əsasında hesablana bilər.

Aliment neçə yaşınadək ödənilir?

Uşaq yetkinlik yaşına — 18 yaşına çatanadək. Yetkinlik yaşına çatmış, lakin əmək qabiliyyəti olmayan və maddi yardıma ehtiyacı olan övladlar üçün aliment ayrıca qaydada tənzimlənir (AM m. 80).

Yaşayış minimumu artanda aliment avtomatik artırmı?

Xeyr. Avtomatik artım yalnız minimum əmək haqqının mislinə bağlanmış alimentlərdə və minimum əmək haqqı artdıqda baş verir. Yaşayış minimumunun artması özlüyündə nə indeksasiya, nə də artırma iddiası üçün əsasdır; köhnə, konkret rəqəmli qətnamələr üzrə artırma AM m. 112-nin şərtləri (ailə və ya maddi vəziyyətdə dəyişiklik) daxilində mümkündür.

Aliment iddiası üçün dövlət rüsumu ödənilirmi?

Xeyr, aliment tələbləri üzrə iddiaçılar dövlət rüsumundan azaddırlar. İddia iddiaçının öz yaşayış yeri üzrə məhkəməyə də verilə bilər.