Alimentin artırılması və azaldılması: kim, nə vaxt və hansı əsaslarla tələb edə bilər? (2026)

Bir neçə il əvvəl təyin edilmiş aliment bu günün xərclərini ödəmir: uşaq böyüyüb, təhsil və müalicə xərcləri artıb, qiymətlər dəyişib. Yaxud əksinə — alimenti ödəyən valideynin gəliri obyektiv səbəblərdən azalıb, himayəsində başqa uşaqlar da var və mövcud məbləğ onun real imkanlarını aşır. Hər iki vəziyyət üçün qanunvericilikdə konkret həll mexanizmi nəzərdə tutulub: alimentin məhkəmə qaydasında müəyyən olunmuş miqdarının dəyişdirilməsi.

Aliment məbləği «birdəfəlik» deyil: hüquqi əsas

Ailə Məcəlləsinin 76.1-ci maddəsinə əsasən, valideynlərin qazancının (gəlirinin) bir uşaq üçün dörddə bir hissəsi, iki uşaq üçün üçdə bir hissəsi, üç və daha çox uşaq üçün isə yarısı miqdarında aliment tutulur. Həmin maddənin 76.2-ci bəndi isə bu payların miqdarının tərəflərin maddi və ailə vəziyyəti, habelə diqqətəlayiq digər hallar nəzərə alınmaqla məhkəmə tərəfindən azaldıla və ya artırıla bilməsini nəzərdə tutur. Qazanc qeyri-müntəzəm olduqda və ya rəsmi gəlir olmadıqda isə aliment sabit pul məbləğində, yaxud eyni vaxtda həm pay, həm də sabit məbləğ formasında müəyyən edilə bilər (Ailə Məcəlləsinin 78-ci maddəsi).

Mövzumuzun əsas norması isə Ailə Məcəlləsinin 112-ci maddəsidir. Bu maddəyə görə, aliment ödənilməsi barədə saziş olmadıqda və alimentin miqdarı məhkəmə qaydasında müəyyən edildikdən sonra tərəflərdən birinin ailə və ya maddi vəziyyətində dəyişiklik baş verərsə, məhkəmə həmin tərəfin tələbi ilə müəyyən olunmuş miqdarı dəyişdirə, müstəsna hallarda isə ödəyəni alimenti ödəməkdən tamamilə azad edə bilər. Bu zaman məhkəmə tərəflərin diqqətəlayiq digər maraqlarını da nəzərə almaq hüququna malikdir.

Bir vacib fərqləndirmə: aliment notariat qaydasında təsdiqlənmiş sazişlə müəyyən edilibsə, əvvəlcə sazişin dəyişdirilməsi yolu keçilir — tərəflərin qarşılıqlı razılığı ilə saziş istənilən vaxt notariat qaydasında dəyişdirilə bilər. Razılıq əldə olunmadıqda maraqlı tərəf maddi və ya ailə vəziyyətinin əhəmiyyətli dərəcədə dəyişməsinə istinadla sazişin dəyişdirilməsi barədə məhkəməyə müraciət edir. Sazişdən birtərəfli qaydada imtina yolverilməzdir.

Kim tələb edə bilər?

Alimentin artırılmasını aliment alan tərəf tələb edir:

• uşaqla birgə yaşayan və onun qanuni nümayəndəsi olan valideyn (təcrübədə ən geniş yayılmış hal);
• uşağın qəyyumu və ya himayəçisi;
• 18 yaşına çatmış, lakin əmək qabiliyyəti olmayan və maddi yardıma ehtiyacı olan övladın özü (yaxud onun qanuni nümayəndəsi);
• uşaqlardan başqa, xeyrinə aliment tutulan digər şəxslər — məsələn, əmək qabiliyyəti olmayan ər (arvad), valideynlər. Uşaq alimenti üçün izah etdiyimiz qaydalar bu tələblərə də analoji şəkildə tətbiq olunur.

Alimentin azaldılmasını və ya ödəməkdən azad edilməni isə alimenti ödəyən şəxs tələb edir. Mexanizm hər iki istiqamətdə eynidir — Ailə Məcəlləsinin 112-ci maddəsi həm alana, həm də ödəyənə öz vəziyyətinin dəyişməsinə istinad etmək hüququ verir. Qanun bu mənada tərəflər arasında balans yaradır: aliment nə uşağın real tələbatından geri qalmalı, nə də ödəyənin obyektiv imkanlarını aşmalıdır.

Nə vaxt müraciət etmək olar?

Konkret son müddət və ya gözləmə dövrü yoxdur — maddi və ya ailə vəziyyətində dəyişiklik baş verdiyi andan istənilən vaxt məhkəməyə müraciət etmək mümkündür. Qətnamənin qanuni qüvvəyə minməsi buna maneə deyil: söhbət köhnə qətnamədən şikayətdən yox, yeni yaranmış hallara əsaslanan ayrıca iddiadan gedir. Ailə münasibətlərindən irəli gələn tələblərə, bir qayda olaraq, iddia müddəti də şamil edilmir.

Müraciətlərin sayına da məhdudiyyət qoyulmayıb: vəziyyət hər dəfə dəyişdikcə yenidən iddia qaldırmaq olar. Lakin nəzərə alın ki, hər yeni iddia yeni dəyişikliklə əsaslandırılmalıdır — əvvəlki işdə artıq qiymətləndirilmiş hallarla təkrar müraciət perspektivsizdir.

Alimentin artırılması üçün əsaslar

Məhkəmə təcrübəsində artırılma tələbini əsaslandıran tipik hallar bunlardır:

• Uşağın tələbatlarının artması. Yaş artdıqca təhsil, qidalanma və geyim xərclərinin çoxalması, xəstəlik və ya əlilliklə bağlı müalicə, dərman, reabilitasiya və xüsusi qulluq xərcləri.
• Aliment alan valideynin maddi vəziyyətinin pisləşməsi. İşin itirilməsi, əmək qabiliyyətinin itirilməsi, himayəsində olan digər şəxslərin sayının artması.
• Ödəyənin maddi vəziyyətinin əhəmiyyətli yaxşılaşması. Aliment sabit məbləğdə təyin olunubsa və ödəyənin gəlirləri xeyli artıbsa, məbləğə yenidən baxılması tələb oluna bilər. (Pay nisbətində təyinatda isə qazanc artdıqca aliment onsuz da mütənasib artır.)
• Ödəyənin digər öhdəliklərinin xitamı. Məsələn, başqa uşağa görə aliment öhdəliyi bitibsə və gəlirin bölüşdürüldüyü şəxslərin sayı azalıbsa.
• Köhnə qətnamədə alimentin konkret rəqəmlə göstərilməsi. Belə məbləğlər minimum əmək haqqı artdıqca indeksasiya olunmur və illər keçdikcə real dəyərini itirir — bu halda məbləğin dəyişdirilməsi və müasir qaydaya (minimum əmək haqqının misli formasına) keçirilməsi tələb edilə bilər.
• Pay formasının uşağın minimal tələbatını ödəməməsi. Ödəyənin rəsmi gəliri çox aşağıdırsa və ya qeyri-müntəzəmdirsə, pay əvəzinə sabit pul məbləğində (yaxud qarışıq formada) alimentin müəyyən edilməsi istənilə bilər.

Alimentin azaldılması (və ödəməkdən azad edilmə) üçün əsaslar

Ödəyənin xeyrinə qiymətləndirilən tipik hallar:

• Əmək qabiliyyətinin itirilməsi. Ödəyənin əlilliyi, ağır və ya uzunmüddətli xəstəliyi nəticəsində gəlir imkanlarının obyektiv məhdudlaşması.
• Himayədə olan şəxslərin artması. Yeni nikahdan uşaqların doğulması, digər uşaqlara görə də aliment tutulması (tutulmaların məcmusu qazancın yol verilən həddini aşdıqda), əmək qabiliyyəti olmayan valideynlərin saxlanması.
• Gəlirlərin obyektiv səbəblərdən əhəmiyyətli azalması. Müəssisənin ləğvi, ştat ixtisarı və şəxsin iradəsindən asılı olmayan digər hallar.
• Uşağın tam dövlət təminatına keçməsi. Uşaq internat tipli müəssisədə tam dövlət təminatında olduqda saxlanma xərclərinin strukturu dəyişir.
• Uşağın öz gəlirinin və ya əmlakının olması. 16 yaşına çatmış uşağın əmək və ya sahibkarlıq fəaliyyətindən sabit gəliri, gəlir gətirən əmlakı — bu, adətən yalnız digər hallarla məcmuda nəzərə alınır.

Ödəməkdən tamamilə azad etmə isə müstəsna xarakter daşıyır və yalnız hallar bunu həqiqətən zəruri etdikdə (məsələn, ödəyənin əmək qabiliyyətini tam itirməsi ilə yanaşı, uşağın kifayət qədər öz təminatının olması kimi məcmu şəraitdə) tətbiq olunur.

Rüsum yoxdur, mediasiya tələb olunmur: az bilinən iki üstünlük

1. Dövlət rüsumu. «Dövlət rüsumu haqqında» Qanunun 9.1.2-ci maddəsinə əsasən, aliment alınması barədə iddialar üzrə iddiaçılar dövlət rüsumunun ödənilməsindən azaddırlar. Bu azadolma alimentin ilk dəfə tutulması ilə yanaşı, artırılması tələblərinə də şamil olunur — hər iki halda iddia uşağın saxlanması üçün vəsaitin alınmasına yönəlib. Yəni artırılma iddiası verən valideyn məhkəməyə bir manat da rüsum ödəmir. (Qeyd: azadolma norması hərfi mənada «aliment alınması» iddialarını əhatə etdiyindən, alimenti ödəyən şəxsin azaldılma iddiasına münasibətdə yanaşma fərqlənə bilər — belə iddialarda ümumi qaydada rüsum tələb olunması istisna edilmir.)

2. Mediasiya. Ümumi qaydaya görə, ailə münasibətlərindən irəli gələn mübahisələr üzrə məhkəməyə müraciətdən əvvəl ilkin mediasiya sessiyasında iştirak tələb olunur («Mediasiya haqqında» Qanun, Mülki Prosessual Məcəllənin 4.6-cı maddəsi). Lakin mövcud alimentin miqdarının dəyişdirilməsi tələbləri üzrə formalaşmış təcrübəyə görə ilkin mediasiya sessiyasından keçmək tələb olunmur və iddia birbaşa məhkəməyə verilir. Bunun məntiqi aydındır: burada tərəflər arasında ilk dəfə həll edilən yeni ailə mübahisəsi yoxdur — artıq qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə aktı ilə müəyyən edilmiş məbləğə yenidən baxılması tələb olunur, qüvvədə olan məhkəmə qətnaməsini isə mediasiya sazişi ilə deyil, yalnız məhkəmə qaydasında dəyişdirmək mümkündür.

Nəticədə aliment məbləğinin dəyişdirilməsi prosedurunda nə mediasiya xərci və vaxt itkisi, nə də dövlət rüsumu yükü var — bu, onu ailə mübahisələri arasında ən əlçatan məhkəmə mexanizmlərindən birinə çevirir. Müqayisə üçün: ilk dəfə (məsələn, boşanma tələbi ilə birlikdə) aliment tələb edilərkən ailə mübahisəsi üzrə ilkin mediasiya mərhələsi keçilməlidir.

Hansı məhkəməyə müraciət olunur?

Bu məsələdə artırılma və azaldılma tələbləri arasında mühüm prosessual fərq var. Ali Məhkəmə Plenumunun aliment işlərinə dair 28 mart 2016-cı il tarixli 8-2/2016 nömrəli Qərarında (20 dekabr 2024-cü il tarixli dəyişikliklərlə) məhkəmələrə izah edilib ki, aliment tutulması və alimentin miqdarının artırılması iddiaları Mülki Prosessual Məcəllənin 36.3-cü maddəsinə əsasən iddiaçının seçimi ilə onun öz yaşayış yeri üzrə də verilə bilər. Azaldılma iddiası isə Mülki Prosessual Məcəllənin 35.1-ci maddəsinə uyğun olaraq yalnız cavabdehin — aliment alan şəxsin rəsmi qeydə alındığı yerin məhkəməsinə verilir.

İddia ərizəsini məhkəməyə həm kağız daşıyıcıda, həm də «Elektron məhkəmə» informasiya sistemi vasitəsilə onlayn təqdim etmək mümkündür.

İndeksasiya: məhkəməsiz işləyən artım mexanizmi

Artırılma iddiası ilə qarışdırılmamalı olan ayrıca mexanizm də var. Ailə Məcəlləsinin 110-cu maddəsinə əsasən, sabit pul məbləğində tutulan aliment ölkə üzrə minimum əmək haqqının artımına mütənasib olaraq indeksasiya edilir. Buna görə də müasir təcrübədə qətnamələrdə aliment konkret rəqəmlə deyil, «ölkə üzrə müəyyən olunmuş minimum əmək haqqının müəyyən misli həddində» göstərilir: minimum əmək haqqı qalxdıqca (hazırda 400 manatdır) aliment icra prosesində avtomatik, məhkəməyə müraciət edilmədən artır.

Ali Məhkəmənin 14 yanvar 2025-ci il tarixli izahat məktubunda bununla bağlı iki mühüm məqam vurğulanıb. Birincisi, aliment misli formatında təyin edilərkən hesablama iddia ərizəsinin verildiyi tarixdə qüvvədə olan minimum əmək haqqına münasibətdə aparılır. İkincisi, alimentin konkret rəqəmlə (misli göstərilmədən) müəyyən edildiyi hallarda — xüsusilə tərəflərin barışıq və ya mediasiya sazişləri əsasında — sazişdə indeksasiya bəndi yoxdursa, məbləğ indeksasiya edilmir. Belə vəziyyətə düşmüş tərəfin çıxış yolu məhz Ailə Məcəlləsinin 112-ci maddəsi üzrə dəyişdirilmə iddiasıdır: yeni qətnamədə məbləğ artıq minimum əmək haqqının misli ilə göstərilir və gələcək artımlar avtomatik tətbiq olunur.

Prosedur addım-addım

1. Əsası müəyyənləşdirin və sübutları toplayın. Hansı dəyişikliyə istinad edəcəksinizsə, onu təsdiq edən sənədləri hazırlayın: gəlir barədə arayışlar, əlillik dərəcəsi barədə arayış, müalicə və təhsil xərclərini təsdiq edən sənədlər, digər aliment tutulmaları barədə icra sənədləri, ailə tərkibi haqqında arayış və s.
2. İddia ərizəsini tərtib edin. Ərizədə qüvvədə olan qətnamə (tarixi, məhkəmə, təyin edilmiş məbləğ), baş vermiş dəyişiklik və tələbin dəqiq ifadəsi göstərilməlidir. Tələbi müasir formata uyğun qurmaq məqsədəuyğundur: «alimentin ölkə üzrə müəyyən olunmuş minimum əmək haqqının … misli həddində sabit pul məbləğində tutulması».
3. Sənədləri əlavə edin. Şəxsiyyət vəsiqəsinin, uşağın doğum haqqında şəhadətnaməsinin, qüvvədə olan qətnamənin (icra sənədinin) surətləri və 1-ci addımda toplanmış sübutlar.
4. Aidiyyəti məhkəməyə təqdim edin. Artırılma — öz yaşayış yeriniz üzrə də mümkündür; azaldılma — cavabdehin qeydiyyat yeri üzrə. Artırılma tələbində dövlət rüsumu ödənilmir, mediasiya arayışı tələb olunmur.
5. İşə baxılması və qətnamə. Məhkəmə hər iki tərəfin maddi və ailə vəziyyətini, uşağın maraqlarını və diqqətəlayiq digər halları qiymətləndirərək qərar qəbul edir.
6. İcra. Qətnamə əsasında yeni icra sənədi verilir və icra qurumuna (ödəyənin iş yerinə) yönəldilir; əvvəlki icra sənədi üzrə tutulma müvafiq qaydada dəyişdirilir.

Yeni məbləğ nə vaxtdan tətbiq olunur?

Bu, tərəflərin ən çox yanıldığı məqamlardan biridir. Artırılmış aliment, bir qayda olaraq, dəyişdirilmə barədə iddia ərizəsinin məhkəməyə verildiyi tarixdən hesablanır — ona görə də sənədləri yubatmadan təqdim etmək iddiaçının xeyrinədir. Azaldılma isə keçmişə şamil edilmir: qətnaməyədək əvvəlki məbləğ üzrə hesablanmış aliment (o cümlədən yığılmış borc) qüvvədə qalır, ödənilmiş məbləğlər geri qaytarılmır. Ali Məhkəmə Plenumunun mövqeyinə görə, hətta yuxarı instansiya məhkəməsi alimentin miqdarını azaltdıqda belə, bu, müvafiq məhkəmə aktı qanuni qüvvəyə minənədək ödənilmiş məbləğlərin qaytarılmasına əsas vermir.

Vacib bir xatırlatma da ödəyənlər üçün: azaldılma iddiasının verilməsi mövcud tutulmanı dayandırmır — məhkəmə prosesi bitənədək aliment əvvəlki məbləğdə ödənilməlidir, əks halda borc və ona görə məsuliyyət yaranır.

Artırılma və azaldılma: yığcam müqayisə

Meyar	Artırılma	Azaldılma
Kim tələb edir	Aliment alan tərəf (uşağın qanuni nümayəndəsi, qəyyum/himayəçi və s.)	Alimenti ödəyən şəxs
Hüquqi əsas	Ailə Məcəlləsinin 76.2, 112-ci maddələri	Ailə Məcəlləsinin 76.2, 112-ci maddələri
Tipik əsaslar	Uşağın tələbatlarının artması, alan tərəfin vəziyyətinin pisləşməsi, ödəyənin gəlirlərinin artması	Əlillik, himayədə yeni uşaqlar, gəlirin obyektiv azalması
Məhkəmə aidiyyəti	İddiaçının seçimi ilə öz yaşayış yeri üzrə də (MPM 36.3)	Yalnız cavabdehin qeydiyyat yeri üzrə (MPM 35.1)
Dövlət rüsumu	Ödənilmir (Qanunun 9.1.2-ci maddəsi)	Azadolmanın şamil olunması birmənalı deyil
İlkin mediasiya	Tələb olunmur	Tələb olunmur
Yeni məbləğin tətbiqi	Bir qayda olaraq iddianın verildiyi tarixdən	Keçmişə şamil edilmir; ödənilmiş məbləğlər qaytarılmır

Tez-tez verilən suallar

Aliment neçə dəfə artırıla və ya azaldıla bilər?

Say məhdudiyyəti yoxdur. Tərəflərin ailə və ya maddi vəziyyəti hər dəfə dəyişdikcə yenidən iddia qaldırmaq mümkündür — bir şərtlə ki, hər müraciət yeni hallarla əsaslandırılsın.

Minimum əmək haqqı artanda aliment avtomatik artırmı?

Aliment qətnamədə minimum əmək haqqının misli ilə (yaxud pay nisbətində) göstərilibsə — bəli, icra prosesində avtomatik artır, məhkəməyə müraciətə ehtiyac yoxdur. Konkret rəqəmlə göstərilibsə — xeyr, bu halda dəyişdirilmə iddiası verilməlidir.

Yaşayış minimumu artıb — bu, artırılma üçün kifayətdirmi?

Xeyr. Ali Məhkəmənin izahına görə, yalnız yaşayış minimumunun artmasına istinadla verilən iddialar təmin edilmir. İddiada ailə və ya maddi vəziyyətdəki konkret dəyişiklik göstərilməli və sübut olunmalıdır.

İşimi itirmişəm — aliment avtomatik azalırmı?

Xeyr. Azaldılma yalnız məhkəmə qətnaməsi ilə mümkündür və məhkəmə işin itirilməsinin obyektiv olub-olmadığını qiymətləndirir. Könüllü işdən çıxma və ya gəlirin gizlədilməsi əsas sayılmır; rəsmi qazanc olmadıqda aliment sabit pul məbləğində tutula bilər.

Azaldılma barədə qətnamə əvvəlki aliment borcunu silirmi?

Xeyr. Azaldılma keçmişə şamil edilmir: qətnaməyədək əvvəlki məbləğ üzrə hesablanmış borc qüvvədə qalır və ödənilmiş məbləğlər geri qaytarılmır.

Mediasiyadan keçmək və rüsum ödəmək lazımdırmı?

Mövcud alimentin dəyişdirilməsi tələbləri üzrə ilkin mediasiya sessiyası tələb olunmur. Aliment alınması (o cümlədən artırılması) iddiaları üzrə iddiaçılar dövlət rüsumundan da azaddırlar.

Aliment notariat sazişi ilə müəyyən edilibsə, necə dəyişdirilir?

Tərəflərin razılığı ilə saziş notariat qaydasında istənilən vaxt dəyişdirilə bilər. Razılıq olmadıqda maraqlı tərəf maddi və ya ailə vəziyyətinin əhəmiyyətli dəyişməsinə əsaslanaraq sazişin dəyişdirilməsi tələbi ilə məhkəməyə müraciət edir.

Nəticə

Aliment məbləği bir dəfə müəyyən edilib «dondurulmuş» rəqəm deyil — o, tərəflərin real vəziyyətinə uyğunlaşdırıla bilən və uyğunlaşdırılmalı olan bir göstəricidir. Ailə Məcəlləsinin 112-ci maddəsi həm alana, həm də ödəyənə dəyişmiş şəraitə istinad etmək imkanı verir, prosedurun rüsumsuz və mediasiyasız olması isə bu hüquqdan istifadəni əhəmiyyətli dərəcədə asanlaşdırır. Uğurun açarı isə hər zaman eynidir: tələbi qanunun tələb etdiyi kimi konkret dəyişikliklə əsaslandırmaq və sənədlərlə sübut etmək.

Bu məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır və konkret iş üzrə hüquqi yardımı əvəz etmir. Qanunvericilikdəki məbləğlər (minimum əmək haqqı, yaşayış minimumu) məqalənin hazırlandığı 2026-cı ilə uyğun göstərilib.