Ekspert və mütəxəssis: cinayət prosesində fərqləri və rolları (CPM-nin 96 və 97-ci maddələri)

Cinayət prosessual hüququ

Ekspert və mütəxəssis: cinayət prosesində fərqləri və rolları (CPM-nin 96 və 97-ci maddələri)

Hər ikisi xüsusi biliyə malikdir və hər ikisi Cinayət-Prosessual Məcəllənin (CPM) 7.0.29-cu maddəsinə görə «cinayət prosesində iştirak edən digər şəxslər» sırasındadır. Lakin fərq prinsipialdır: ekspert ekspertiza aparıb rəy verir və bu rəy müstəqil sübutdur; mütəxəssis isə öz biliyi ilə prosessual hərəkətlərin aparılmasına kömək göstərir. Bu fərqi CPM-in maddələrinə, Konstitusiya Məhkəməsinin şərhinə və Ali Məhkəmə Plenumunun mövqeyinə istinadla izah edirik.

1. Ekspert kimdir? (CPM-nin 97-ci maddəsi)

Ekspert — xüsusi biliyə malik olan, cinayət prosesini həyata keçirən orqanın qərarı ilə ekspertiza aparmaq və qarşıya qoyulan suallara obyektiv rəy vermək üçün təyin edilən şəxsdir. Ekspertin verdiyi rəy CPM-nin 124-cü maddəsində nəzərdə tutulan müstəqil sübut növüdür. Ekspertiza ayrıca prosessual qərarla təyin olunur və müvafiq ixtisaslı (səlahiyyətli) ekspertiza idarəsi tərəfindən aparılmalıdır.

Mühüm məhdudiyyət: ekspert yalnız öz xüsusi bilik sahəsi çərçivəsində suallara cavab verir — ona şəxsin təqsirli və ya təqsirsiz olması, əməlin hüquqi qiymətləndirilməsi kimi hüquqi suallar qoyula bilməz. Bu, ekspertin texniki/elmi rolunu hakimin hüquqi qiymətindən ayırır.

2. Mütəxəssis kimdir? (CPM-nin 96-cı maddəsi)

CPM-nin 96.1-ci maddəsinə görə mütəxəssis — cinayət prosesində şəxsi marağı olmayan, öz razılığı əsasında istintaq və ya digər prosessual hərəkətlərin aparılmasında elm, texnika, incəsənət və ya digər peşə sahəsindəki xüsusi bilik və bacarığından istifadə edərək kömək göstərmək üçün təyin edilən şəxsdir. Mütəxəssis ekspertiza aparmır və müstəqil rəy vermir; onun izahatları və köməyi istintaq hərəkətinin protokolunda əks oluna bilər.

Ən çox qarışdırılan məqamlar

Mütəxəssisin sözü ekspert rəyi sayılırmı? Xeyr. Mütəxəssis məsləhət və izahat verir, lakin bu, formal ekspert rəyi deyil və ekspertizanı əvəz etmir. Xüsusi biliklə müəyyən edilməli fakt varsa, ekspertiza təyin olunmalıdır.

Ekspert hüquqi məsələ həll edə bilərmi? Xeyr. Ekspert yalnız öz peşə sahəsi üzrə faktiki/elmi suallara cavab verir; əməlin hüquqi tövsifi və təqsir məsələsi məhkəmənin səlahiyyətindədir.

Praktiki nümunələr

1. Ekspert: Meyitin yarılması ilə ölümün səbəbini və vaxtını müəyyən edən məhkəmə-tibbi mütəxəssis — ekspertiza aparıb rəy verir.
2. Mütəxəssis: Hadisə yerinə baxışda barmaq izlərinin və əşyaların düzgün aşkar edilməsinə kömək edən kriminalist.
3. Mütəxəssis: Yetkinlik yaşına çatmamış şahidin dindirilməsində iştirak edən müəllim və ya psixoloq (Konstitusiya Məhkəməsinin nümunəsi).
4. Ekspert: DNT və ya barmaq izi tədqiqatı aparıb rəy verən ekspertiza idarəsinin əməkdaşı.

Tez-tez verilən suallar

Ekspert və mütəxəssis arasında əsas fərq nədir?

Ekspert ekspertiza aparıb rəy verir (rəy sübutdur); mütəxəssis isə xüsusi biliyi ilə prosessual hərəkətlərə kömək göstərir, tədqiqat aparmır və müstəqil rəy vermir.

Mütəxəssisin rəyi ekspert rəyini əvəz edə bilərmi?

Xeyr. Faktın xüsusi biliklə müəyyən edilməsi tələb olunursa, mütəxəssis izahatı kifayət deyil — ekspertiza təyin edilməlidir.

Ekspert rəyi məhkəmə üçün məcburidirmi?

Xeyr. Ekspert rəyinin əvvəlcədən müəyyən edilmiş qüvvəsi yoxdur; o, digər sübutlarla birgə qiymətləndirilir.

Mütəxəssisə hansı nümunəni göstərmək olar?

Yetkinlik yaşına çatmamışın dindirilməsində iştirak edən müəllim — Konstitusiya Məhkəməsinin gətirdiyi klassik nümunədir.

Yekun

Fərqi yadda saxlamaq üçün bir sual kifayətdir: şəxs tədqiqat aparıb rəy verirmi? Bəli — ekspertdir (CPM 97), rəyi sübutdur. Yox, sadəcə öz biliyi ilə prosesə kömək edirsə — mütəxəssisdir (CPM 96). Ekspert nəticə istehsal edir, mütəxəssis prosesə dəstək verir.

Qeyd: CPM-in maddələri vaxtaşırı dəyişdirilir. Konkret maddə nömrələrini rəsmi sənəd hazırlayarkən e-qanun.az saytındakı qüvvədə olan redaksiya ilə tutuşdurun.