Hüquqların qeydiyyatı, yaranması və xitamı

Elektrik, rabitə, nəqliyyat xətləri və sənaye müəssisələrinin sanitariya-mühafizə zonaları altındakı torpaq sahələri onların mülkiyyətçilərinin və istifadəçilərinin razılığı ilə yalnız bostan və tərəvəz becərilməsi, habelə örüş və ot çalımı məqsədləri üçün qısamüddətli istifadəyə və icarəyə verilə bilər (maddə 62).

⚠ İmtahan tələsi: satınalma hüququ ilə icarə özəlləşdirilən obyektin mülkiyyətçisi olan Azərbaycan Respublikasının hüquqi və ya fiziki şəxsi üçün nəzərdə tutulub (maddə 60, 1-ci bənd); əcnəbi, vətəndaşlığı olmayan şəxs və ya xarici hüquqi şəxs sahəni satınalma hüququ olmadan icarəyə götürə bilər (maddə 60, 2-ci bənd).

Axtarış və kəşfiyyat işləri, işçilərə torpaq verilməsi (maddə 63–64)

Geodeziya, geoloji, kəşfiyyat, arxeoloji, kadastr, yerquruluşu və digər tədqiqat və axtarış işləri üçün torpaqdan istifadə mülkiyyətçilərdən, istifadəçilərdən və icarəçilərdən geri alınmadan, tərəflər arasında bağlanan və müvafiq icra hakimiyyəti orqanında və ya bələdiyyədə qeydə alınan müqavilələr əsasında həyata keçirilir (maddə 63, 1-ci bənd). Yerquruluşu və kadastr işləri istisna olmaqla, geoloji, axtarış və kəşfiyyat, neft və qaz kəşfiyyat-qazma işlərinin aparılmasına icazə «Lisenziyalar və icazələr haqqında» Qanuna uyğun olaraq verilir (maddə 63, 2-ci bənd). İşlərin başlanması müddəti və yeri, istifadəyə görə haqqın məbləği, zərərin ödənilməsi, öhdəlik və məhdudiyyətlər işləri aparanlarla torpaq mülkiyyətçiləri, istifadəçiləri və ya icarəçiləri arasında bağlanan müqavilə ilə müəyyən edilir (maddə 63, 3-cü bənd).

İşləri aparan müəssisə, idarə və təşkilatlar öz vəsaitləri hesabına torpaqları yararlı vəziyyətə gətirməyə və tərəflərin iştirakı ilə tərtib edilmiş akt üzrə müqavilə ilə müəyyən edilmiş müddətdə qaytarmağa borcludurlar (maddə 63, 4-cü bənd). Sahələr bir qayda olaraq işlər zamanı yararlı vəziyyətə gətirilir; bu mümkün olmadıqda işlər başa çatdıqdan sonra ən geci üç ay müddətində yararlı vəziyyətə gətirilməlidir (maddə 63, 5-ci bənd). Həmin təşkilatlar işlər müddətində mülkiyyətçilərin, istifadəçilərin və icarəçilərin ödədiyi torpaq vergisinin və ya icarə haqqının əvəzini, habelə onlara vurduqları ziyanı və əldən çıxmış mənfəəti bütövlükdə ödəyirlər (maddə 63, 6-cı bənd).

Dövlət müəssisələri, idarələri və təşkilatları əsas fəaliyyət sahəsinə xələl gətirmədən istifadələrində olan torpaqlardan öz işçilərinə müvafiq icra hakimiyyəti orqanının razılığı ilə, müdiriyyətin və həmkarlar ittifaqı təşkilatının qərarı əsasında müvəqqəti istifadəyə və icarəyə torpaq sahələri verə bilərlər (maddə 64).

⚠ İmtahan tələsi: sahə bir qayda olaraq axtarış və kəşfiyyat işləri zamanı yararlı vəziyyətə gətirilir, bu mümkün olmadıqda isə işlər başa çatdıqdan sonra ən geci üç ay müddətində gətirilməlidir (maddə 63, 5-ci bənd). Torpaq vergisinin və ya icarə haqqının əvəzi, ziyan və əldən çıxmış mənfəət qismən deyil, bütövlükdə ödənilir (maddə 63, 6-cı bənd).

Torpaq sahəsinin planı və sərhədləri (maddə 65)

Torpaq sahəsinin yerquruluşu planı — sahənin müəyyən miqyasda tərtib edilmiş, planaalma anında ərazinin bütün vəziyyətini (bitki örtüyü, çaylar, yollar və digər obyektlər) şərti işarələr və nişanələr vasitəsilə əks etdirən xəritədir (maddə 65, 1-ci bənd). Torpaq ayrılması üçün sahə seçildikdə, onun istifadəyə və icarəyə verilməsi (satılması) barədə qərar qəbul edilənə qədər sərhədləri yerdə (naturada) və xəritədə müəyyən edilir; yerdə müəyyənləşdirmə yerquruluşu qaydasında aparılır (maddə 65, 2–3-cü bəndlər). Döngə nöqtələrinin koordinatlarının müəyyən edilməsi, planın və ölçünün hazırlanması xidmətlərinə görə xidmət haqqının məbləğini müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) müəyyən edir (maddə 65, 4-cü bənd).

Planın və ölçünün hazırlanması, sərhədlərin yerə keçirilməsi yerquruluşu işlərinin aparılmasına hüququ olan təşkilatlar tərəfindən həyata keçirilir və yerdə yoxlandıqdan sonra müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən təsdiq edilir (maddə 65, 5-ci bənd). Təsdiq edilmiş plan istifadəyə və ya icarəyə vermə (satış) müqaviləsinin ayrılmaz hissəsidir; sərhədlər yerə keçirildikdən sonra sahə ölçülür və müqavilə bağlanılır (maddə 65, 6–7-ci bəndlər). Planın əsası kadastr işində saxlanılır, surəti mülkiyyətçiyə, istifadəçiyə və ya icarəçiyə verilir; sahənin ayrı-ayrı hissələri özgəninkiləşdirilərkən sərhədlər də bu qaydada müəyyən edilir (maddə 65, 8–9-cu bəndlər).

Hüquqları təsdiq edən sənədlər və dövlət qeydiyyatı (maddə 66–68)

Dövlət və bələdiyyə torpaqlarının hər hansı hüquqda hüquqi və fiziki şəxslərə verilməsi müvafiq icra hakimiyyəti orqanının və ya bələdiyyənin qərarı və tərəflər arasında bağlanmış müqavilə əsasında, xüsusi mülkiyyətdəki torpaqlar üzərində bütün hüquqların başqasına keçməsi isə tərəflər arasında bağlanmış və notarial qaydada təsdiq edilmiş müqavilə əsasında həyata keçirilir; müqavilədə tərəflərin hüquq və vəzifələri, sahənin hüquqi statusu, öhdəliklər, məhdudiyyətlər və servitutlar, xitam əsasları və digər şərtlər nəzərdə tutulur (maddə 66, 1-ci bənd).

Torpaq üzərində hüquqlar (müddəti on bir aydan az olan icarə və istifadə hüquqları istisna olmaqla) daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində dövlət qeydiyyatına alınır və reyestrdən çıxarışla rəsmiləşdirilir (maddə 66, 2-ci bənd; maddə 67, 1-ci bənd). Dövlət və bələdiyyə kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqlarının icarəyə (istifadəyə) verilməsinə dair məlumatlar reyestrdən informasiya sisteminə real vaxt rejimində ötürülür, on bir aydan az müddətli müqavilələri isə istifadəyə verən və ya icarəyəverən bilavasitə sistemə daxil edir (maddə 67, 1-1-ci bənd). Dövlət və bələdiyyə torpaqlarının alınması ilə yaranan hüquqların, habelə torpaq sahələri və digər daşınmaz əmlaka dair əqdlər nəticəsində əldə edilən hüquqların dövlət qeydiyyatına alınması məcburidir; qeydiyyatdan keçməmiş hüquqların müdafiəsinə və toxunulmazlığına dövlət təminat vermir (maddə 67, 3–4-cü bəndlər).

Torpaq sahələri üzərində hüquqlar sərhədlərin yerdə müəyyən edilməsindən, planın və ölçünün tərtib edilməsindən, sahənin verilməsi barədə müqavilənin bağlanmasından və onun müəyyən olunmuş qaydada dövlət qeydiyyatından keçirilməsindən sonra yaranır (maddə 68).

⚠ İmtahan tələsi: dövlət reyestrində qeydiyyat qaydasından müddəti on bir aydan az olan icarə və istifadə hüquqları istisnadır; «on iki aydan az» və ya «altı aydan az» variantları səhvdir (maddə 66, 2-ci bənd; maddə 67, 1-ci bənd). Hüquq müqavilə bağlanan andan deyil, müqavilənin dövlət qeydiyyatından keçirilməsindən sonra yaranır (maddə 68).

📌 Qeyd: ardıcıllığı izləyin: sərhədlər qərar qəbul edilənə qədər yerdə və xəritədə müəyyən edilir (maddə 65, 2-ci bənd), sərhədlər yerə keçirildikdən və sahə ölçüldükdən sonra müqavilə bağlanılır (maddə 65, 7-ci bənd), hüquq isə müqavilə dövlət qeydiyyatından keçirildikdən sonra yaranır (maddə 68).

İmtinadan şikayət və dövlət ehtiyacları üçün alınma (maddə 69–70)

Torpaq sahəsinin verilməsindən imtina edilməsi barədə müvafiq icra hakimiyyəti orqanının və ya bələdiyyənin qərarından məhkəmə qaydasında şikayət vermək olar; ərizələrə baxılmasının müəyyən edilmiş müddətlərinin gecikdirilməsi imtina kimi qiymətləndirilir (maddə 69, 1-ci bənd). Məhkəmə imtinanın qanuni və ya qanunsuz olduğu barədə qərar qəbul edə bilər; qanunsuz olduqda məhkəmənin qərarı torpaq sahəsi üzərində hüquqların rəsmiləşdirilməsi üçün əsasdır və qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada yerinə yetirilməlidir (maddə 69, 2-ci bənd).

Torpaqların dövlət ehtiyacları üçün alınması, kompensasiyanın məbləğinin hesablanması və ödənilməsi qaydaları, habelə bu sahədə tərəflər arasında yaranan digər münasibətlər «Torpaqların dövlət ehtiyacları üçün alınması haqqında» Qanunla tənzimlənir (maddə 70); həmin Qanunun 3.2-ci maddəsinə görə torpaqlar dövlət ehtiyacları üçün yalnız o Qanunda nəzərdə tutulmuş hallarda alına bilər.

Hüquqlara xitam verilməsinin əsasları (maddə 73)

Torpaq sahəsi və ya onun bir hissəsi üzərində mülkiyyət, istifadə və ya icarə hüququna bu hallarda xitam verilir (maddə 73, 1-ci bənd):

• torpaq sahəsindən könüllü imtina edildikdə və ya mülkiyyətçi onu özgəninkiləşdirdikdə;
• istifadəyə və ya icarəyə verildiyi müddət qurtardıqda;
• hüquqi şəxslərin fəaliyyətinə xitam verildikdə;
• torpaqdan məqsədli təyinatına görə istifadə edilmədikdə;
• əmək münasibətləri əsasında müvəqqəti istifadə edilən sahələrlə əlaqədar işçilərin fərdi əmək müqavilələrinə xitam verildikdə;
• istifadə və ya icarə müqaviləsi şərtlərinə əməl edilmədikdə;
• torpaq vergisi və icarə haqqı üzürlü səbəb olmadan 1 il ödənilmədikdə;
• kənd təsərrüfatı istehsalı üçün verilmiş sahədən dalbadal 2 il, qeyri-kənd təsərrüfatı ehtiyacları üçün verilmiş sahədən 1 il ərzində üzürlü səbəb olmadan istifadə edilmədikdə;
• istifadə zamanı torpağın keyfiyyətinin pisləşməsinə, eroziyasına, kimyəvi və radioaktiv maddələrlə çirklənməsinə, bataqlaşmasına, təkrar şoranlaşmasına, meliorasiya və irriqasiya sistemlərinin istismar qaydalarının pozulmasına, ətraf təbii mühitin çirklənməsinə yol verildikdə;
• dövlət ehtiyacları üçün torpaqların alınması zəruriliyi yarandıqda;
• mülkiyyətçiyə mənsub olan və həmin sahədə yerləşən tikili və qurğuya mülkiyyət hüququ keçdikdə;
• mülkiyyətçi, istifadəçi (icarəçi) öldükdə və vərəsələr olmadıqda;
• sahənin ipotekası zamanı ipoteka ilə təmin edilmiş öhdəlik icra edilmədikdə.

1-ci bəndin 5-ci, 8-ci, 9-cu və 10-cu abzaslarında nəzərdə tutulan müddəalar (bəndin giriş cümləsi birinci abzas sayılmaqla: təyinat üzrə istifadə edilməmə, vergi və icarə haqqının 1 il ödənilməməsi, sahədən 2 il və ya 1 il istifadə edilməməsi, torpağın keyfiyyətinin pisləşməsi və çirklənməsi) xüsusi mülkiyyətdə olan torpaqlara şamil edilmir (maddə 73, 2-ci bənd). 7-ci abzas üzrə (müqavilə şərtlərinə əməl edilməməsi) müvəqqəti istifadəyə və icarəyə verilmiş torpaqların geri alınmasına səbəb olan halları məhkəmə müəyyən edir; torpaqlar tərəflərin razılığı ilə geri alındıqda bu qayda tətbiq edilmir (maddə 73, 3-cü bənd). Qanunvericilikdə xitamın digər əsasları da nəzərdə tutula bilər (maddə 73, 4-cü bənd).

⚠ İmtahan tələsi: üzürlü səbəb olmadan kənd təsərrüfatı istehsalı üçün verilmiş sahədən dalbadal 2 il, qeyri-kənd təsərrüfatı ehtiyacları üçün verilmiş sahədən 1 il istifadə edilməməsi və torpaq vergisi, icarə haqqının 1 il ödənilməməsi xitam əsasıdır (maddə 73, 1-ci bənd), lakin bu əsaslar xüsusi mülkiyyətdəki torpaqlara şamil edilmir (maddə 73, 2-ci bənd).

📌 Yadda saxla — testlərdə ən çox düşən 11 fakt

1. Özəlləşdirilən obyektin mülkiyyətçisi olan AR şəxsi torpağı satın ala və ya satınalma hüququ ilə icarəyə, əcnəbi, vətəndaşlığı olmayan şəxs və xarici hüquqi şəxs isə satınalma hüququ olmadan icarəyə götürə bilər; torpağın qiyməti ayrıca müəyyənləşdirilir (maddə 60)
2. Elektrik, rabitə, nəqliyyat xətləri və sənaye müəssisələrinin sanitariya-mühafizə zonaları altındakı sahələr mülkiyyətçilərin və istifadəçilərin razılığı ilə yalnız bostan və tərəvəz becərilməsi, örüş və ot çalımı üçün qısamüddətli istifadəyə və icarəyə verilə bilər (maddə 62)
3. Axtarış və tədqiqat işləri üçün torpaqdan istifadə geri alınmadan, icra hakimiyyəti orqanında və ya bələdiyyədə qeydə alınan müqavilə əsasında olur (maddə 63, 1-ci bənd)
4. İşlər zamanı mümkün olmadıqda sahə işlər başa çatdıqdan sonra ən geci üç ay ərzində yararlı vəziyyətə gətirilməlidir (maddə 63, 5-ci bənd)
5. Dövlət müəssisələri, idarələri və təşkilatları əsas fəaliyyət sahəsinə xələl gətirmədən işçilərə torpağı icra hakimiyyəti orqanının razılığı ilə, müdiriyyətin və həmkarlar ittifaqı təşkilatının qərarı əsasında müvəqqəti istifadəyə və icarəyə verə bilər (maddə 64)
6. Təsdiq edilmiş plan müqavilənin ayrılmaz hissəsidir (maddə 65, 6-cı bənd)
7. Xüsusi mülkiyyətdəki torpaq üzərində hüquqların keçməsi notarial qaydada təsdiq edilmiş müqavilə əsasında olur (maddə 66, 1-ci bənd)
8. On bir aydan az müddətli icarə və istifadə hüquqları istisna olmaqla hüquqlar dövlət reyestrində qeydiyyata alınır; qeydiyyatdan keçməmiş hüquqlara dövlət təminat vermir (maddə 66, 2-ci bənd; maddə 67, 4-cü bənd)
9. Hüquqlar sərhədlərin müəyyən edilməsindən, plan və ölçünün tərtibindən, müqavilənin bağlanmasından və dövlət qeydiyyatından sonra yaranır (maddə 68)
10. İmtina qərarından məhkəmə qaydasında şikayət verilə bilər; ərizəyə baxılma müddətinin gecikdirilməsi imtina kimi qiymətləndirilir (maddə 69, 1-ci bənd)
11. 73-cü maddənin 1-ci bəndinin 5, 8, 9, 10-cu abzaslarındakı əsaslar xüsusi mülkiyyətə şamil edilmir (maddə 73, 2-ci bənd)

Biliyini yoxla: Dərs 8 testi — 25 sual · bütün testlər

Əvvəlki mövzu: torpaq sahələrinin verilməsi və tikinti (maddə 56–59).

Növbəti mövzu: hüquqlara xitam, hüquq və vəzifələr (maddə 74–84).