Mülkiyyət, istifadə, icarə və servitutlar

Torpaq sahəsi mülkiyyətçiyə, istifadəçiyə və icarəçiyə həmin sahə üçün müəyyən edilmiş məqsədli təyinatına və hüquqi statusuna uyğun olaraq verilir (maddə 48, 4-cü bənd). Onlar öz hüquqlarını həyata keçirərkən ətraf təbii mühitə, başqa şəxslərin hüquqlarına və mənafelərinə zərər vurmamalıdırlar; onlar torpaq sahələrini təbii fəlakətin təsirindən sığortalaya bilərlər (maddə 48, 5–6-cı bəndlər).

Torpaq üzərində xüsusi mülkiyyət hüququ (maddə 49)

Xüsusi mülkiyyət hüququ — torpaqlar üzərində qanunla və müqavilə ilə müəyyən edilən məhdudiyyətlərə və digər şərtlərə riayət etməklə sahiblik, istifadə və sərəncam hüququdur (maddə 49, 1-ci bənd). Bu hüquq dövlət və bələdiyyə torpaqlarının özəlləşdirilməsi, alqı-satqısı, vərəsəliyə keçməsi, bağışlanması, dəyişdirilməsi və torpaqla bağlı digər əqdlərin, habelə hüquqi şəxslərin nizamnamə (pay) fonduna verilməsi əsasında yaranır (maddə 49, 2-ci bənd). Keçmiş torpaq mülkiyyətçilərinin (onların varislərinin) torpaq sahələri üzərində hüquqlarının restitusiyasına yol verilmir (maddə 49, 3-cü bənd).

Xarici hüquqi və fiziki şəxslərə torpaq sahələrinin vərəsəlik, bağışlama və ipoteka əqdləri nəticəsində keçən mülkiyyət hüququ bir il müddətinə qanunvericiliyə uyğun özgəninkiləşdirilir. Onlar bunu etmədikdə müvafiq icra hakimiyyəti orqanı və ya bələdiyyə torpaq sahəsini bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş qaydada məcburi satın alır (maddə 49, 4-cü bənd).

📌 Qeyd: 48-ci maddənin 3-cü bəndindəki «yalnız icarə hüququ əsasında» qaydasını 49-cu maddənin 4-cü bəndi ilə birlikdə oxuyun: xarici hüquqi və fiziki şəxslərə vərəsəlik, bağışlama və ipoteka əqdləri nəticəsində keçən mülkiyyət hüququ bir il müddətinə özgəninkiləşdirilir.

Torpaq sahəsi üzərində istifadə hüququ (maddə 50)

İstifadə hüququ — müvafiq qərar (müqavilə) əsasında torpaqdan daimi və ya müvəqqəti istifadə etməkdir; torpağın istifadəyə verilməsinə görə torpaq vergisindən başqa haqq alınmır. Əvvəlcədən müddəti müəyyən edilmədən həyata keçirilən istifadə daimi istifadə hesab olunur (maddə 50, 1-ci bənd).

Müvafiq funksiyaların yerinə yetirilməsi, habelə əhalinin mənzil hüququnun təmin edilməsi məqsədilə dövlət və bələdiyyə torpaqları daimi istifadəyə, bir qayda olaraq, dövlət hakimiyyət və yerli özünüidarə orqanlarına, dövlət və bələdiyyə büdcəsindən maliyyələşən müəssisə, idarə, təşkilat və birliklərə, həmkarlar ittifaqlarına və dini təşkilatlara, dövlət əhəmiyyətli dağ-mədən, energetika, müdafiə və digər sadalanan obyektlərə, dövlət və bələdiyyə mülkiyyətində olan digər müəssisə, idarə və təşkilatlara, habelə dövlətin, bələdiyyənin və əhalinin vəsaiti hesabına inşa edilən və sahibkarlıq fəaliyyətinə aid olmayan çoxmərtəbəli çoxmənzilli yaşayış evlərinin mənzil-istismar təşkilatlarına verilir. Müstəsna hallarda, bu kimi istifadəçilərin (mənzil tikintisi istisna olmaqla) fəaliyyət müddəti bəlli olduqda dövlət və bələdiyyə torpaqları onların müvəqqəti istifadəsinə də verilə bilər (maddə 50, 2-ci bənd).

Müvəqqəti istifadə qısamüddətli və uzunmüddətli olur: qısamüddətli istifadə on beş ilədək, uzunmüddətli istifadə xüsusi mülkiyyətdə olan torpaqlar üçün on beş ildən 99 ilədək, dövlət və bələdiyyə mülkiyyətində olan torpaqlar üçün on beş ildən 49 ilədək müəyyən oluna bilər (maddə 50, 3-cü bənd). Dövlət və bələdiyyə torpaqlarını daimi və ya müvəqqəti istifadəyə müvafiq icra hakimiyyəti orqanları və bələdiyyələr verir; istifadə müddətləri sahələri müvəqqəti istifadəyə vermiş orqanlar tərəfindən uzadıla bilər (maddə 50, 4-cü bənd). Bələdiyyə torpaqları istifadə hüququ ilə yalnız bələdiyyənin mülkiyyətində olan müəssisə, idarə və təşkilatlara verilə bilər (maddə 50, 4-1-ci bənd).

Xüsusi mülkiyyətdə olan sahələrin istifadəyə verilməsi mülkiyyətçilərlə istifadəçilər arasında qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada bağlanan müqavilə əsasında həyata keçirilə bilər; onların müvəqqəti istifadə müddətinin uzadılması mülkiyyətçilərlə yeni müqavilənin bağlanması əsasında həyata keçirilir (maddə 50, 5-ci bənd). Torpaq istifadəçiləri istifadə hüquqlarını başqalarına vermək (satmaq) səlahiyyətlərini müvafiq qanunvericiliyə uyğun həyata keçirə bilərlər (maddə 50, 7-ci bənd).

⚠ İmtahan tələsi: qısamüddətli müvəqqəti istifadə — 15 ilədək; uzunmüddətli — xüsusi torpaqlar üçün 15–99 il, dövlət və bələdiyyə torpaqları üçün 15–49 il (maddə 50, 3-cü bənd). Uzadılma da fərqlidir: dövlət və bələdiyyə torpaqlarında müddəti sahəni müvəqqəti istifadəyə vermiş orqanlar uzada bilər (maddə 50, 4-cü bənd), xüsusi torpaqlarda uzadılma mülkiyyətçi ilə yeni müqavilə əsasında həyata keçirilir (maddə 50, 5-ci bənd).

Torpaq sahəsi üzərində icarə hüququ (maddə 51)

İcarə hüququ — müqavilə əsasında əvəzi ödənilməklə torpaqdan müddətli istifadə etməkdir (maddə 51, 1-ci bənd). İcarə hüququ ilə torpaq sahələri həm Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlarına və hüquqi şəxslərinə, həm də 48-ci maddənin 3-cü bəndində sadalanan şəxslərə verilir (maddə 51, 2-ci bənd). İcarəyəverən kimi dövlət torpaqları üzrə müvafiq icra hakimiyyəti orqanları, bələdiyyə torpaqları üzrə bələdiyyələr, xüsusi torpaqlar üzrə mülkiyyətçilər çıxış edir; icarənin şərtləri, müddəti və icarə haqqı tərəflərin razılığı ilə müəyyən edilir və müqavilədə təsbit olunur (maddə 51, 3–4-cü bəndlər).

Mülkiyyətçi olan icarəyə verənin razılığı ilə icarəçi icarəyə götürdüyü sahəni subicarəyə (ikinci əldən icarəyə) verə bilər (maddə 51, 5-ci bənd). Dövlət və bələdiyyə torpaqları mənfəət əldə etmək məqsədilə fəaliyyət göstərən hüquqi və fiziki şəxslərin istifadəsinə qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada icarə əsasında verilir; torpağın istifadəsi haqqında sənədlərdə nəzərdə tutulduğu hallarda istifadəçi torpağı icarəyə verə bilər (maddə 51, 6-cı bənd). İcarə müddəti tamam olanadək icarəçi öldükdə icarə hüququ onun vərəsələrinə keçir (maddə 51, 7-ci bənd).

⚠ İmtahan tələsi: subicarə icarəçinin öz istəyi ilə deyil, mülkiyyətçi olan icarəyə verənin razılığı ilə mümkündür (maddə 51, 5-ci bənd). «İcarəçi öldükdə icarə hüququna xitam verilir» variantı səhvdir: icarə müddəti tamam olanadək icarəçi öldükdə icarə hüququ vərəsələrinə keçir (maddə 51, 7-ci bənd).

Birgə hüquqlar, öhdəliklər və məhdudiyyətlər (maddə 52–53)

Birgə hüquqlar torpaq sahəsi iki və daha çox şəxsin mülkiyyətində, istifadəsində və icarəsində olduqda, habelə mülkiyyətçi, istifadəçi və icarəçi arasında bağlanan müqavilə əsasında onlara məxsus sahələrin birləşdirilməsi zamanı yaranır. Belə sahə birgə mülkiyyət, birgə istifadə və ya birgə icarə hüququnda məxsus ola bilər; birgə mülkiyyətdəki sahəyə sahiblik, istifadə və sərəncam Mülki Məcəllənin birgə mülkiyyət hüququ haqqında müddəalarına uyğun həyata keçirilir (maddə 52).

Dövlət və bələdiyyə mülkiyyətində olan sahələr istifadəyə və icarəyə verilərkən (satılarkən) onlara öhdəlik və məhdudiyyətlər qoyula bilər, o cümlədən: istifadəyə verilən sahənin icarəyə (və ya subicarəyə) verilməsinin qadağan edilməsi; tikinti işlərinin və ya sahənin mənimsənilməsinin müəyyən edilmiş müddətlərdə başlanması və qurtarması; təbiətqoruyucu tələblərə əməl edilməsi; sahədən ovçuluq, balıqçılıq və ya cır meyvələrin toplanması üçün istifadəyə icazə verilməsi; qanunvericiliyə zidd olmayan digər öhdəlik və məhdudiyyətlər (maddə 53, 1-ci bənd). Bunlar müvafiq müqavilə və ya məhkəmənin qərarı ilə müəyyən edilir, sahənin hüquqi statusuna daxil edilməklə dövlət qeydiyyatından keçirilir və mülkiyyət, istifadə, icarə hüquqları başqa şəxsə keçdikdə saxlanılır (maddə 53, 2–3-cü bəndlər).

Torpaq sahəsi üzərində servitutlar (maddə 54)

Servitut — bir və ya bir neçə qonşu (özgə) torpaq sahəsindən məhdud istifadə hüququdur (maddə 54, 1-ci bənd). Servitut torpaq mülkiyyətçiləri, istifadəçiləri və icarəçiləri arasında razılaşma ilə və ya məhkəmənin qərarı ilə müəyyən edilə bilər; mülkiyyətçinin, istifadəçinin və icarəçinin öz sahəsinə xidmət göstərmək üçün qonşu sahələrə servitut qoyulmasını tələb etmək, o cümlədən məhkəmə qaydasında tələb etmək hüququ vardır (maddə 54, 2–3-cü bəndlər).

Müəyyən edilə bilən servitutlar sırasında sahədən piyada və ya nəqliyyat vasitəsilə keçmək, xətt və şəbəkələrin çəkilməsi və təmiri, drenaj işləri, su toplamaq və içməli su götürmək, mal-qaranı keçirmək, yerli şəraitə və adətlərə uyğun olaraq özgənin sahəsində ot biçmək və mal-qara otarmaq, qonşu sahədə müəyyən hündürlükdən artıq tikililərin ucaldılmasını qadağan etmək və qanunvericiliyə zidd olmayan digər servitutlar var (maddə 54, 4-cü bənd).

Servitutlar müəyyən edildiyi sahəyə mümkün qədər az məhdudiyyətlər yaradan üsullarla həyata keçirilməlidir (maddə 54, 5-ci bənd). Qanunvericilikdə başqa hallar nəzərdə tutulmamışdırsa, üzərində servitut müəyyən edilən sahənin mülkiyyətçisinin servitutdan istifadə edən şəxsdən müvafiq ödəniş tələb etmək hüququ vardır; kənd əhalisinin və onların birliklərinin xeyrinə müəyyən edilən kənd təsərrüfatı servitutlarına görə ödəniş tutulmur (maddə 54, 6–7-ci bəndlər). Servitutlar müvəqqəti və daimi ola bilər; hüququn formasından asılı olmayaraq bütün torpaq sahəsinə servitut müəyyən edilə bilər (maddə 54, 8-ci bənd). Servitutlar dövlət qeydiyyatından keçirilməlidir; sahə başqa şəxslərə keçdikdə qanunvericiliklə müəyyən edilmiş servitutlar saxlanılır (maddə 54, 9–10-cu bəndlər).

Servitutun əsasları sonradan aradan götürülərsə, torpaq mülkiyyətçisinin tələbinə görə servitut dayandırıla bilər; servitut nəticəsində sahədən məqsədli təyinatına görə istifadə mümkün olmadıqda mülkiyyətçinin servitutun məhkəmə qaydasında dayandırılmasını tələb etmək hüququ vardır (maddə 54, 11-ci bənd).

⚠ İmtahan tələsi: ödəniş tələb etmək üzərində servitut müəyyən edilən sahənin mülkiyyətçisinin hüququdur (qanunvericilikdə başqa hallar nəzərdə tutulmamışdırsa); kənd əhalisinin və onların birliklərinin xeyrinə kənd təsərrüfatı servitutlarına görə isə ödəniş tutulmur (maddə 54, 6–7-ci bəndlər). Servitut razılaşma ilə və ya məhkəmənin qərarı ilə müəyyən edilə bilər — «yalnız məhkəmə qərarı ilə» variantı səhvdir (maddə 54, 2-ci bənd).

Hüquqların yaranmasının əsasları (maddə 55)

Hüquqi və fiziki şəxslərin torpaq sahəsi üzərində hüquqları müvafiq icra hakimiyyəti orqanlarının və ya bələdiyyələrin qərarları və onlarla bağlanan müqavilələr, hüquqi və (və ya) fiziki şəxslər arasında bağlanan müqavilələr və torpaqla bağlı digər əqdlər, məhkəmənin torpaq sahəsi üzərində hüququn müəyyən edilməsinə dair qərarı və ya hökmü, habelə vərəsəlik hüququ əsasında və qanunvericiliklə müəyyən edilmiş digər yollarla yaranır (maddə 55).

📌 Yadda saxla — testlərdə ən çox düşən 11 fakt

1. AR vətəndaşları və hüquqi şəxsləri — mülkiyyət, istifadə və icarə; əcnəbilər və 48-ci maddənin 3-cü bəndində sadalanan digər subyektlər — yalnız icarə hüququ əsasında (maddə 48, 2–3-cü bəndlər)
2. Mülkiyyətçi, istifadəçi və icarəçi sahəni təbii fəlakətin təsirindən sığortalaya bilər (maddə 48, 6-cı bənd)
3. Keçmiş torpaq mülkiyyətçilərinin (varislərinin) hüquqlarının restitusiyasına yol verilmir (maddə 49, 3-cü bənd)
4. Xarici hüquqi və fiziki şəxslərə vərəsəlik, bağışlama, ipoteka ilə keçən mülkiyyət hüququ bir il müddətinə özgəninkiləşdirilir; özgəninkiləşdirilmədikdə müvafiq icra hakimiyyəti orqanı və ya bələdiyyə sahəni məcburi satın alır (maddə 49, 4-cü bənd)
5. İstifadəyə görə torpaq vergisindən başqa haqq alınmır; müddəti əvvəlcədən müəyyən edilməyən istifadə daimi sayılır (maddə 50, 1-ci bənd)
6. Qısamüddətli müvəqqəti istifadə — 15 ilədək; uzunmüddətli — xüsusi torpaqlarda 15–99 il, dövlət və bələdiyyə torpaqlarında 15–49 il (maddə 50, 3-cü bənd)
7. Dövlət və bələdiyyə torpaqlarında istifadə müddətini sahəni müvəqqəti istifadəyə vermiş orqanlar uzada bilər; xüsusi torpaqlarda uzadılma — mülkiyyətçi ilə yeni müqavilə əsasında (maddə 50, 4–5-ci bəndlər)
8. Bələdiyyə torpaqları istifadə hüququ ilə yalnız bələdiyyənin mülkiyyətində olan müəssisə, idarə və təşkilatlara verilə bilər (maddə 50, 4-1-ci bənd)
9. Subicarə — mülkiyyətçi olan icarəyə verənin razılığı ilə; icarə müddəti tamam olanadək icarəçi öldükdə icarə hüququ vərəsələrinə keçir (maddə 51, 5-ci və 7-ci bəndlər)
10. Öhdəliklər və məhdudiyyətlər müqavilə və ya məhkəmə qərarı ilə müəyyən edilir, dövlət qeydiyyatından keçirilir, hüquqlar başqasına keçdikdə saxlanılır (maddə 53, 2–3-cü bəndlər)
11. Üzərində servitut müəyyən edilən sahənin mülkiyyətçisi ödəniş tələb edə bilər (qanunvericilikdə başqa hal nəzərdə tutulmayıbsa); kənd əhalisinin və birliklərinin xeyrinə kənd təsərrüfatı servitutlarına görə ödəniş tutulmur (maddə 54, 6–7-ci bəndlər)

Biliyini yoxla: Dərs 6 testi — 25 sual · bütün testlər

Əvvəlki mövzu: yerquruluşu, dövlət və bələdiyyə torpaqları (maddə 40–47).

Növbəti mövzu: torpaq sahələrinin verilməsi və tikinti (maddə 56–59).