Mübahisələrin məhkəməyə aidiyyəti

Ümumi və kommersiya məhkəmələri arasında bölgü (maddə 25–26, 30)

Bölgünün açarı sahibkarlıq meyarıdır. Sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar olmayan mübahisələrə ümumi məhkəmələr (maddə 25.1), onunla əlaqədar olan — yəni kommersiya — mübahisələrinə isə kommersiya məhkəmələri baxır (maddə 26.1). Ümumi məhkəmələr, maddə 26.2-də nəzərdə tutulmuş hallar istisna olmaqla, Məcəllənin 305-ci maddəsində göstərilən xüsusi icraat işlərinə və qanunla onlara aid edilən digər işlərə də baxırlar (maddə 25.2). Kommersiya məhkəmələri isə Məcəllənin 40-5-ci fəslində nəzərdə tutulmuş işlərə, habelə sahibkarlıq fəaliyyəti ilə əlaqədar olduqda 35-ci və 40-2-ci fəsillərdəki işlərə baxır (maddə 26.2).

Bir-biri ilə əlaqədar olan bir neçə tələb birləşdirilərkən onlardan bir qismi ümumi, digərləri kommersiya məhkəməsinə aiddirsə, tələblərə kommersiya məhkəməsində baxılmalıdır (maddə 30).

⚠ İmtahan tələsi: birləşdirilmiş tələblərdə üstünlük kommersiya məhkəməsinindir (maddə 30) — «ümumi məhkəmə baxır» və ya «tələblər ayrılır» variantları səhvdir. Aidiyyət meyarı isə yalnız tərəflərin statusu deyil: subyektiv tərkiblə yanaşı predmet və hüquq münasibətinin xarakteri də nəzərə alınır (maddə 24.2).

Xarici element, arbitraj və aidiyyətin sabitliyi (maddə 28–29, 31)

Əcnəbilərin, vətəndaşlığı olmayan şəxslərin və xarici hüquqi şəxslərin iştirak etdiyi işlərə Azərbaycan məhkəmələri bu Məcəllənin aidiyyət qaydalarına uyğun baxır — dövlətlərarası sazişlər, beynəlxalq müqavilələr və ya tərəflərin sazişi başqa hal nəzərdə tutmayıbsa (maddə 28). Məhkəməyə aid olan mübahisə qanunla, beynəlxalq müqavilələrlə və ya tərəflərin sazişi ilə nəzərdə tutulan hallarda arbitraj məhkəməsinin həllinə verilə bilər (maddə 29).

Aidiyyət qaydalarının pozulmasına yol verilmir (maddə 31.1). Bununla belə, aidiyyətə riayət etməklə icraata qəbul edilmiş iş sonradan başqa məhkəməyə aid olsa da, mahiyyəti üzrə həmin məhkəmədə həll edilməlidir (maddə 31.2); eyni qayda maddə 44.1-də təkrarlanır.

Aidiyyət məsələsindən şikayət (maddə 32)

İşdə iştirak edən şəxs aidiyyətin dəyişdirilməsi barədə ərizə verə bilər (maddə 32.1), lakin razılaşmamasını əsaslandırmalı və bunu işə mahiyyəti üzrə baxılmağa başlananadək bildirməlidir (maddə 32.2). Aidiyyətin olmamasını hakimin özü də aşkar edə bilər (maddə 32.3). Məsələ qalxdıqda hakim işin aidiyyəti üzrə göndərilməsi və ya aidiyyət haqqında ərizənin rədd edilməsi barədə əsaslandırılmış qərardad çıxarır (maddə 32.4). Qərardaddan qərardadın təqdim olunduğu (alındığı) gündən 10 gün müddətində şikayət verilə bilər (maddə 32.5), iş isə şikayət müddəti başa çatdıqdan sonra göndərilir (maddə 32.6). Göndərilən iş qəbul edilməlidir; məhkəmələr arasında aidiyyət mübahisələrinə yol verilmir, fikir ayrılığı olduqda iş onu baxmağa qəbul etmiş məhkəmənin əsaslandırılmış qərardadı ilə kassasiya instansiyasına göndərilir və məsələni həmin məhkəmə həll edir (maddə 32.7).

Ərazi aidiyyətinin ümumi qaydası (maddə 33–35)

Birinci instansiya qismində işlərə ərazi üzrə baxılmasında məhkəmələr arasında səlahiyyət bölgüsü ayrıca fəsillə müəyyən olunur (maddə 33); birinci instansiyada işlərə rayon (şəhər) məhkəmələri və kommersiya məhkəmələri baxır (maddə 34). Ümumi qayda: qanunla başqa hal nəzərdə tutulmayıbsa, iddia cavabdehin rəsmi qeydə alındığı yerin məhkəməsinə verilir (maddə 35.1). Hüquqi şəxsə iddia onun ünvanının olduğu yerə, törəmə müəssisənin fəaliyyətindən əmələ gələn iddialar isə müəssisənin ünvanının olduğu yerə görə verilir (maddə 35.2). Qarşılıqlı iddia ərazi aidiyyətindən asılı olmayaraq ilkin iddianın baxıldığı yerin məhkəməsinə verilir (maddə 35.3).

İddiaçının seçməsinə görə aidiyyət (maddə 36)

Maddə 36 alternativ məhkəmə göstərən hallar sırasıdır:

• yaşayış yeri məlum olmayan və ya ölkədə yaşayış yeri olmayan cavabdehə — əmlakının olduğu və ya məlum olan axırıncı yaşayış yerinə görə (maddə 36.1);
• yaşayış yeri, olduğu yer və ya hüquqi ünvanı müxtəlif olan bir neçə cavabdehə — onlardan birinin rəsmi yaşayış yeri və ya hüquqi ünvanı üzrə (maddə 36.2);
• alimentin alınması və atalığın müəyyən edilməsi — iddiaçının yaşadığı yerə görə də (maddə 36.3);
• azadlıqdan məhrum etmə cəzası çəkənə qarşı nikahın pozulması — iddiaçının yaşadığı yerə görə (maddə 36.4);
• iddiaçının yanında yetkinlik yaşına çatmayan uşaqlar olduqda və ya səhhətinə görə getmək çətin olduqda nikahın pozulması — iddiaçının yaşadığı yerə görə (maddə 36.5);
• xəsarət, sağlamlığın pozulması və ailəni dolandıranın ölümü ilə vurulan ziyan — ziyan vuranın yaşadığı yerə və ya ziyan vurma yerinə görə (maddə 36.6);
• qanunsuz məhkum etmə, cinayət məsuliyyətinə cəlb, həbs, iltizam və ya həbs şəklində inzibati tənbeh nəticəsində hüquqların bərpası — iddiaçının yaşayış yerinə görə (maddə 36.7);
• istehlakçının hüququnun müdafiəsi — iddiaçının yaşadığı yerə, müqavilənin bağlandığı və ya icra edildiyi yerə görə (maddə 36.9);
• gəmilərin toqquşması, dənizdə kömək və xilasetmə mükafatı — cavabdehin gəmisinin olduğu və ya gəminin aid olduğu yerə görə (maddə 36.10);
• icra yeri göstərilən müqavilələr — müqavilənin icra yerinə görə də (maddə 36.11);
• Azərbaycan vətəndaşı və ya hüquqi şəxsi olub başqa dövlətin ərazisində olan cavabdehə — iddiaçının olduğu və ya cavabdehin əmlakının olduğu yerə görə (maddə 36.12).

Bu hallarda məhkəmələrdən birini seçmək hüququ iddiaçıya məxsusdur, lakin maddə 39-da müəyyən edilmiş aidiyyət istisna olunur (maddə 36.13).

📌 Qeyd: seçim hüququ iddiaçınındır, cavabdehin deyil (maddə 36.13). Müstəsna aidiyyət isə seçimi tamamilə bağlayır: daşınmaz əşyaya mülkiyyət hüququnun tanınması, əşyanın qeyri-qanuni sahiblikdən götürülməsi və sahibin hüquqlarının pozulmasının aradan qaldırılması iddiaları əşyanın olduğu yerə, vərəsəlik qəbul edilənədək miras qoyanın kreditorlarının iddiaları miras əmlakın və ya onun əsas hissəsinin olduğu yerə, daşıma müqavilələrindən yük daşıyanlara qarşı iddialar nəqliyyat təşkilatı idarəsinin olduğu yerə görə verilir (maddə 39.1–39.3).

Fakt, iflas və müstəsna aidiyyət (maddə 37–39)

Hüquqi əhəmiyyəti olan faktların müəyyən edilməsinə dair işlərə ərizəçinin olduğu yerdə baxılır; istisna — tikintiyə, qurğuya, torpaq sahəsinə sahiblik faktı, ona həmin obyektin olduğu yerdə baxılır (maddə 37). Müflisləşmə (iflas) işlərinə borclu fiziki şəxsin yaşadığı yerin, hüquqi şəxsin ünvanının olduğu yerin məhkəməsində baxılır (maddə 38). Müstəsna aidiyyətə daşınmaz əşyaya mülkiyyət hüququnun tanınması, əşyanın qeyri-qanuni sahiblikdən götürülməsi və mülkiyyətdən məhrum etmə ilə əlaqədar olmayan pozuntuların aradan qaldırılması (maddə 39.1), vərəsələr vərəsəliyi qəbul edənədək kreditorların iddiaları (maddə 39.2) və yük, sərnişin, baqaj daşınması üzrə yük daşıyanlara qarşı iddialar (maddə 39.3) aiddir.

Müqavilə aidiyyəti və ayrı-ayrı icraatlar (maddə 40–42)

Ərazi aidiyyəti qaydalarının pozulmasına yol verilmir (maddə 40.1), lakin tərəflər yazılı saziş ilə işin ərazi aidiyyətini dəyişdirə bilərlər (maddə 40.2). Saziş gələcəkdə baş verə biləcək konkret mübahisə ilə bağlı əvvəlcədən, yaxud icraatda olan iş üzrə hazırlıq iclası keçirilənədək bağlana bilər (maddə 40.3). Müstəsna aidiyyət nəzərdə tutulduqda isə maddə 40.1–40.3-ün qaydaları tətbiq oluna bilməz (maddə 40.4). Əmr icraatı (maddə 41) və kiçik iddialar üzrə sadələşdirilmiş icraat (maddə 41-1) qaydasında ərizə eyni fəslin aidiyyət qaydaları üzrə verilir. Cinayət işindən əmələ gələn mülki iddia cinayət işinin icraatında verilməyibsə və ya həll olunmayıbsa, mülki məhkəmə icraatı qaydaları üzrə baxılmaq üçün verilir (maddə 42).

İşin başqa məhkəməyə verilməsi (maddə 43–45)

Müxtəlif məhkəmələrin icraatındakı işlər əlaqəlidirsə, onlara birgə baxılmalı və qətnamə çıxarılmalıdır; iş əlaqəli işlərdən birini ilkin olaraq icraata qəbul etmiş məhkəməyə göndərilir (maddə 43.1). Birləşdirmə həm vəsatət, həm də məhkəmənin öz təşəbbüsü ilə mümkündür (maddə 43.2). İş altı halda başqa məhkəməyə verilir: yaşayış yeri əvvəlcə məlum olmayan cavabdehin vəsatəti (maddə 44.2.1); baxış zamanı aidiyyət pozuntusunun aşkar olunması (maddə 44.2.2); hakimlərə etiraz təmin edildikdən sonra, eləcə də digər ciddi səbəblərdən həmin məhkəmədə onları əvəz etmək və ya işə baxmaq mümkün olmaması (maddə 44.2.3); iddianın həmin məhkəməyə qarşı qaldırılması (maddə 44.2.4); hər iki tərəfin sübutların əksər hissəsinin olduğu yerin məhkəməsi barədə vəsatəti (maddə 44.2.5); maddə 43-də nəzərdə tutulmuş hallar (maddə 44.2.6).

Ərazi aidiyyəti də ərizənin icraata qəbulu zamanı yoxlanılır və məhkəmənin öz təşəbbüsü və ya iştirakçıların əsaslandırılmış vəsatəti ilə baxılır (maddə 45.1). Qərardaddan alındığı (verildiyi) andan 10 gün ərzində şikayət verilə bilər (maddə 45.2), iş isə bu müddət bitdikdən sonra verilir (maddə 45.3). Göndərilən iş qəbul edilməlidir; ərazi aidiyyətinə dair mübahisələr yolverilməzdir, fikir ayrılığında işi apellyasiya instansiyası verir (maddə 45.4). Maddə 44.2.3 və 44.2.4 hallarında işi aid olduğu məhkəməyə apellyasiya instansiyası verir (maddə 45.5). Fövqəladə vəziyyət tətbiq edilən ərazidə ədalət mühakiməsi mümkün olmadıqda səlahiyyət Ali Məhkəmə tərəfindən başqa birinci instansiya məhkəməsinə verilə bilər (maddə 45.6).

⚠ İmtahan tələsi: aidiyyət mübahisəsində son söz hər iki qaydada eyni orqana aid deyil: məhkəmə aidiyyətində fikir ayrılığını kassasiya instansiyası (maddə 32.7), ərazi aidiyyətində isə apellyasiya instansiyası həll edir (maddə 45.4). Fövqəladə vəziyyət tətbiq edilən ərazidə birinci instansiya məhkəməsinin ədalət mühakiməsini həyata keçirməsi qeyri-mümkün olduqda səlahiyyəti başqa birinci instansiya məhkəməsinə Ali Məhkəmə verə bilər (maddə 45.6).

📌 Yadda saxla — testlərdə ən çox düşən 12 fakt

1. Aidiyyət ərizənin icraata qəbulu zamanı yoxlanılır (maddə 24.3, 45.1)
2. Bölgünün meyarı sahibkarlıq fəaliyyəti ilə əlaqədir (maddə 25.1, 26.1)
3. Əlaqəli tələblər birləşdirildikdə iş kommersiya məhkəməsində baxılır (maddə 30)
4. Aidiyyətə riayətlə qəbul edilmiş iş sonradan başqa məhkəməyə aid olsa da həmin məhkəmədə həll olunur (maddə 31.2, 44.1)
5. Aidiyyət qərardadından 10 gün ərzində şikayət verilir; iş bu müddət bitəndən sonra göndərilir (maddə 32.5–32.6)
6. Məhkəmələr arasında məhkəmə aidiyyəti üzrə fikir ayrılığını kassasiya, ərazi aidiyyəti üzrə fikir ayrılığını apellyasiya instansiyası həll edir (maddə 32.7, 45.4)
7. Ümumi qayda — iddia cavabdehin rəsmi qeydə alındığı yerə; qarşılıqlı iddia ilkin iddianın baxıldığı yerə verilir (maddə 35.1, 35.3)
8. Alternativ məhkəmələrdən birini iddiaçı seçir (maddə 36.13)
9. Daşınmaz əşyaya mülkiyyət hüququ üzrə, vərəsəlik qəbul edilənədək kreditorların və yük daşıyanlara qarşı iddialar müstəsna aidiyyətə düşür (maddə 39.1–39.3)
10. Ərazi aidiyyəti sazişi yazılı olmalı və ən geci hazırlıq iclasınadək bağlanmalıdır (maddə 40.2–40.3)
11. Müstəsna aidiyyət olduqda müqavilə aidiyyəti tətbiq oluna bilməz (maddə 40.4)
12. İşin başqa məhkəməyə verilməsinin 6 əsası var; etirazdan sonra hakimləri əvəz etmək mümkün olmadıqda və ya iddia həmin məhkəməyə qarşı olduqda işi apellyasiya instansiyası verir (maddə 44.2, 45.5)

Biliyini yoxla: Dərs 3 testi — 25 sual · bütün testlər

Əvvəlki mövzu: məhkəmə tərkibi və etirazlar (maddə 10-2–23).

Növbəti mövzu: tərəflər və üçüncü şəxslər (maddə 46–58).