İddia ərizəsi və qarşılıqlı iddia

Mahiyyət hissəsi maddə 149.2.3-dədir: iddianın predmeti və qiyməti, tələblər, tələblərin əsası kimi istinad edilən fakt və hallar, onları təsdiq edən sübutların siyahısı, iddia bir neçə cavabdehə verildikdə isə hər birinə qarşı yönələn tələb. Bundan başqa, müqavilə və ya qanunla nəzərdə tutulubsa, məhkəməyəqədər (pretenziya qaydasında) nizamlamaya riayət barədə məlumat (maddə 149.2.4), «Mediasiya haqqında» Qanuna uyğun olaraq ilkin mediasiya tələbinə riayət barədə məlumat (maddə 149.2.4-1) və əlavə edilən sənədlərin siyahısı (maddə 149.2.5) göstərilir. İddiaçı bir-biri ilə bağlı bir neçə tələbi bir ərizədə birləşdirməyə haqlıdır (maddə 149.3); ərizədə həmçinin zəruri digər məlumatlar və iddiaçının vəsatətləri əks olunur (maddə 149.4).

Ərizəyə əlavə edilən sənədlər (maddə 150)

Əlavə olunmalı sənədlər yeddidir (maddə 150.1): cavabdehlərin və üçüncü şəxslərin sayına görə ərizənin surətləri — ərizə elektron formada verildikdə istisna olmaqla (maddə 150.1.1); dövlət rüsumunun ödənilməsini təsdiq edən sənəd (maddə 150.1.2); ərizənin səlahiyyətli şəxs tərəfindən imzalanmasını təsdiq edən sənəd — elektron imza ilə təsdiq olunan hal istisna (maddə 150.1.3); kommersiya mübahisələrində digər şəxslərin ərizəni və əlavələri aldığı barədə sənəd (maddə 150.1.4); yazılı sübutların iştirakçıların sayına görə surətləri — elektron təqdimat istisna olmaqla (maddə 150.1.5); müqavilə və ya qanunla nəzərdə tutulubsa, məhkəməyəqədər və ya pretenziya qaydasına riayəti təsdiq edən sənəd (maddə 150.1.6); ilkin mediasiya tələbinə riayəti təsdiq edən sənəd (maddə 150.1.7).

Kommersiya mübahisələrində elektron ərizə və əlavələr digər şəxslərin elektron kabinetinə göndərilir, bu barədə elektron poçt və SMS ilə məlumat verilir. Sahibkar olan cavabdeh sistemdə qeydiyyatdan keçməyibsə, bildiriş və qeydiyyat qaydasına dair məlumat müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi qurumun informasiya sistemindəki elektron kabinetinə göndərilir; cavabdeh qeyri-rezident olduqda sənədlər nümayəndəsinin elektron kabinetinə göndərilir (maddə 150.2). İddiaçı ondan asılı olmayan səbəblərə görə hansısa sübutu birgə təqdim edə bilmirsə, bunu ərizədə göstərməlidir (maddə 150.3).

Ərizənin mümkünlüyü (maddə 151)

İddia ərizəsi Məcəllənin tələblərinə riayət edilməklə verildikdə onun icraatı mümkündür (maddə 151.1); zəruri hallarda mümkünlük məsələsinə çəkişmə prinsipinə riayət edilməklə, tərəflərin iştirakı ilə baxıla bilər (maddə 151.2). Vacib qayda: məhkəmə ərizəni daxil olmasından 5 gün müddətində qaytarmayıbsa və ya qəbul etməkdən imtina etməyibsə, o, qəbul edilmiş sayılır; kiçik iddialara dair sadələşdirilmiş icraat qaydasında baxılan ərizələr bu qaydadan istisnadır (maddə 151.3).

⚠ İmtahan tələsi: 5 gün ərizənin qəbul edilmiş sayılması üçün nəzərdə tutulub (maddə 151.3), iddiaçıya nöqsanların aradan qaldırılması üçün verilən müddət deyil. İddiaya etiraz isə yalnız məhkəməyə yox, həm də iddiaçıya təqdim olunur (maddə 154.1) — «etiraz yalnız məhkəməyə verilir» variantı səhvdir.

İddia ərizəsinin qaytarılması (maddə 152)

Hakim ərizəni və əlavələri on bir əsasla geri qaytarır (maddə 152.1):

• maddə 149-un forma və məzmun tələblərinə riayət edilmədikdə və ya maddə 150.1.1-dəki surətlər əlavə olunmadıqda (maddə 152.1.1);
• ərizə imzalanmadıqda, yaxud hüququ olmayan və ya xidməti vəziyyəti göstərilməyən şəxs tərəfindən imzalandıqda (maddə 152.1.2);
• iş ərazi və ya məhkəmə aidiyyəti üzrə həmin məhkəmədə baxılmalı deyilsə (maddə 152.1.3);
• kommersiya mübahisələrində ərizənin alınmasına dair sübut verilmədikdə (maddə 152.1.4);
• dövlət rüsumunun ödənilməsini təsdiq edən sənəd təqdim olunmadıqda (maddə 152.1.5);
• pretenziya qaydasına riayət sənədi verilmədikdə (maddə 152.1.6);
• ilkin mediasiya tələbinə riayət sənədi verilmədikdə (maddə 152.1.6-1);
• bir və ya bir neçə cavabdehə bir-biri ilə əlaqədar olmayan bir neçə tələb birləşdirildikdə (maddə 152.1.7);
• borcun bank və ya digər kredit təşkilatı vasitəsilə alınmalı olduğu hallarda həmin təşkilata müraciət barədə sübut verilmədikdə (maddə 152.1.8);
• icraata götürmə qərardadınadək iddiaçının özündən qaytarma ərizəsi daxil olduqda (maddə 152.1.9);
• kommersiya mübahisəsi üzrə ərizə Məcəllənin 10-1.3-cü maddəsinin tələblərinə uyğun verilmədikdə (maddə 152.1.10).

Qaytarma barədə hakim qərardad çıxarır (maddə 152.2); qərardaddan şikayət verilə bilər və qərardad ləğv edildikdə ərizə ilk müraciət günündən verilmiş sayılır (maddə 152.3). Ən vacibi: qaytarma nöqsanlar aradan qaldırıldıqdan sonra ikinci dəfə müraciətə mane olmur (maddə 152.4).

⚠ İmtahan tələsi: qaytarma (maddə 152.4) nöqsanlar aradan qaldırıldıqdan sonra təkrar müraciətə mane olmur, qəbul etməkdən imtina (maddə 153.5) isə eyni cavabdehə, eyni predmet barəsində və eyni əsaslarla yenidən iddia qaldırmağa mane olur. Bu iki nəticəni yerdəyişdirmək ən çox rast gəlinən səhvdir.

Qəbul etməkdən imtina (maddə 153)

Məhkəməyə daxil olan ərizə hökmən daxil olduğu gün qeydiyyatdan keçməlidir (maddə 153.1). Hakim dörd halda iddianın yolverilməzliyinə görə qəbuldan imtina edir (maddə 153.2): ərizəyə məhkəmə qaydasında və ya mülki məhkəmə icraatı qaydasında baxılmalı deyilsə (maddə 153.2.1); eyni tərəflər arasında, eyni predmet barəsində və eyni əsaslar üzrə qanuni qüvvəyə minmiş qətnamə, yaxud iddiadan imtinaya görə icraata xitam və ya barışıq sazişinin təsdiqi barədə qərardad varsa (maddə 153.2.2); eyni üçlük üzrə arbitraj məhkəməsinin qanuni qüvvəyə minmiş qərarı varsa — məhkəmənin həmin qərarın tanınmasından və ya məcburi icrasından imtina etdiyi hallar istisna olmaqla (maddə 153.2.3); eyni üçlük üzrə başqa məhkəmənin icraatında iş varsa (maddə 153.2.4).

Hakim əsaslandırılmış qərardad çıxarır və işə məhkəmə qaydasında və ya mülki məhkəmə icraatı qaydasında baxılmalı deyilsə, iddiaçının hansı orqana və ya məhkəməyə müraciət etməli olduğunu göstərir (maddə 153.3). Qərardad bütün əlavə sənədlərlə birlikdə ərizəçiyə rəsmi qaydada verilməlidir (maddə 153.4). İmtina təkrar iddiaya mane olur (maddə 153.5), lakin qərardaddan şikayət verilə bilər və ləğv edildikdə ərizə ilk müraciət günündən verilmiş sayılır (maddə 153.6).

📌 Qeyd: maddə 153.2-nin üç bəndi eyni üçlü eynilik düsturuna söykənir — eyni tərəflər, eyni predmet, eyni əsaslar. Bu üçlükdən biri fərqlidirsə, həmin üç bənd üzrə imtina üçün əsas yoxdur. Arbitraj qərarı isə mütləq maneə deyil: məhkəmə onun tanınmasından və ya məcburi icrasının təmin edilməsindən imtina etmişsə, bu əsasla qəbuldan imtina edilmir (maddə 153.2.3).

İddiaya etiraz (maddə 154)

İşdə iştirak edən şəxs iddia ərizəsinin surətini aldıqdan sonra 20 gün ərzində iddiaya etirazını, qoyulmuş suallara cavablarını və əlavə sənədlərə münasibətini, habelə etirazın və əlavələrin surətlərini həm iddiaçıya, həm də məhkəməyə təqdim edir (maddə 154.1). Etirazda yeddi mövqe göstərilir (maddə 154.2): məhkəmənin adı; şəxsin və nümayəndəsinin, şahidin və dəvət edilən digər şəxslərin rekvizitləri və eyniləşdirmə məlumatları; iddianı etiraf edib-etməməsi, qismən etiraf edirsə hansı hissədə; etiraf etmirsə etirazın əsaslandığı fakt və hallar; sübutların siyahısı; olduğu halda vəsatətlər — hakimə etiraz, üçüncü şəxslərin və ya başqa cavabdehin cəlbi, əsl olmayan tərəfin əvəzlənməsi, tələblərin birləşdirilməsi və ya ayrılması, sübutların tələb edilməsi, şahidlərin çağırılması, ekspertizanın təyini və s.; əlavə olunmuş sənədlərin siyahısı.

Etirazda iddiaçının hər bir dəlilinə ardıcıl və tam münasibət bildirilməli, faktiki hallar və sübutlara dair dəlillər əks olunmalı, razılaşmama halında səbəblər və əsaslandırılmış dəlillər göstərilməlidir (maddə 154.3). Şəxs bütün sübutların siyahısını verməli, ondan asılı olmayan səbəblərə görə mümkün olmayan halları göstərməlidir (maddə 154.4). Etiraz şəxsin özü və ya nümayəndəsi tərəfindən imzalanır; nümayəndə imzalayırsa, səlahiyyəti təsdiq edən sənədlər əlavə olunur (maddə 154.5).

Qarşılıqlı iddia (maddə 155–156)

Cavabdeh ilk iddia ilə birlikdə baxılmaq üçün qarşılıqlı iddia verməyə haqlıdır və bunu maddə 154.1-də nəzərdə tutulmuş müddətdə — yəni ərizənin surətini aldıqdan sonrakı 20 gün ərzində — etməlidir (maddə 155.1). Müddət keçdikdən sonra və ya məhkəmə baxışı zamanı qarşılıqlı iddia yalnız o halda verilə bilər ki, əsaslar həmin dövrdə əmələ gəlsin və ya cavabdeh gecikməni ondan asılı olmayan səbəblərlə əsaslandırsın; üstəlik müddət keçdikdən sonra maddə 156.1.3-dəki əsasla qarşılıqlı iddia verilməsinə yol verilmir (maddə 155.2). Verilmə iddia verilməsinin ümumi qaydaları əsasında həyata keçirilir (maddə 155.3).

Hakim qarşılıqlı iddianı üç halda qəbul edir (maddə 156.1): qarşılıqlı tələb ilk tələbin qarşılıqlı ödənilməsinə yönəlmişsə (maddə 156.1.1); qarşılıqlı iddianın təmin edilməsi ilk iddianın tam və ya qismən təmin edilməsini aradan qaldırırsa (maddə 156.1.2); iddialar arasında qarşılıqlı əlaqə varsa və birgə baxış daha tez və düzgün nəticə verirsə (maddə 156.1.3). Qəbul məsələsinə zəruri hallarda və ya iddianı verən şəxsin vəsatəti ilə onun, yaxud işdə iştirak edən şəxslərin iştirakı ilə baxıla bilər (maddə 156.2).

📌 Yadda saxla — testlərdə ən çox düşən 12 fakt

1. İddia ərizəsi yazılıdır və iddiaçı və ya səlahiyyətli nümayəndə tərəfindən imzalanır (maddə 149.1)
2. İddiaçı bir-biri ilə bağlı bir neçə tələbi bir ərizədə birləşdirə bilər (maddə 149.3)
3. Təqdim edilə bilməyən sübut barədə qeyd ərizədə edilməlidir (maddə 150.3)
4. Ərizə 5 gün ərzində qaytarılmayıbsa və ya qəbulundan imtina edilməyibsə, qəbul edilmiş sayılır (maddə 151.3)
5. Kiçik iddialar üzrə sadələşdirilmiş icraat bu 5 günlük qaydadan istisnadır (maddə 151.3)
6. Əlaqəsiz tələblərin birləşdirilməsi ərizənin qaytarılması əsasıdır (maddə 152.1.7)
7. Qaytarma nöqsanlar aradan qaldırıldıqdan sonra təkrar müraciətə mane olmur (maddə 152.4)
8. Qəbuldan imtina eyni tərəflər, predmet və əsaslarla yenidən iddiaya mane olur (maddə 153.5)
9. Ərizə məhkəməyə daxil olduğu gün qeydiyyatdan keçməlidir (maddə 153.1)
10. Hər iki qərardaddan şikayət verilə bilər; ləğv olunarsa ərizə ilk müraciət günündən verilmiş sayılır (maddə 152.3, 153.6)
11. İddiaya etiraz 20 gün ərzində həm iddiaçıya, həm məhkəməyə təqdim edilir (maddə 154.1)
12. Qarşılıqlı iddia da 20 gün ərzində verilir; müddətdən sonra maddə 156.1.3 əsası ilə verilməsinə yol verilmir (maddə 155.1–155.2)

Biliyini yoxla: Dərs 10 testi — 25 sual · bütün testlər

Əvvəlki mövzu: prosessual müddətlər və bildirişlər (maddə 128–148).

Növbəti mövzu: müvəqqəti təminat tədbirləri (maddə 157–164).