İcraatın dayandırılması və xitam

• işdə tərəf olan şəxs öldükdə və ya hüquqi şəxs yenidən təşkil edildikdə, mübahisə edilən münasibət hüquq varisliyinə və ya tərəf olan hüquqi şəxsin ləğvinə yol verərsə (maddə 254.1.1);
• tərəf fəaliyyət qabiliyyətini itirərsə (maddə 254.1.2);
• iddiaçı və ya cavabdeh Silahlı Qüvvələrin və başqa silahlı birləşmələrin hərbi əməliyyatlarında olduqda (maddə 254.1.3);
• Konstitusiya Məhkəməsinin icraatında, yaxud mülki, cinayət, inzibati xəta və ya inzibati mübahisə üzrə baxılan başqa bir iş həll edilməyincə işə baxmaq mümkün olmazsa (maddə 254.1.4);
• Ali Məhkəmənin icraatında eyni tərəflər, eyni predmet və eyni əsaslar üzrə xarici dövlət məhkəməsinin qərarının tanınması və icra edilməsi haqqında ərizə olarsa (maddə 254.1.5);
• məhkəmə Məcəllənin 13.6-cı maddəsinə uyğun olaraq Konstitusiyanın və qanunların şərh edilməsi üçün Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət etdikdə (maddə 254.1.6);
• «Mediasiya haqqında» Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə müəyyən edilmiş qaydada mediasiya prosesinin tətbiqi barədə müqavilə bağlandıqda (maddə 254.1.7).

Dayandırmaq hüququ: 8 hal (maddə 255)

Burada məhkəmə iştirakçıların ərizəsi üzrə və ya öz təşəbbüsü ilə icraatı dayandıra bilər (maddə 255.0): tərəf çağırış üzrə hərbi xidmətdə olduqda və ya digər dövlət vəzifəsinə cəlb edildikdə (maddə 255.0.1); uzunmüddətli qulluq ezamiyyətində olduqda (maddə 255.0.2); müalicə müəssisəsində olduqda (maddə 255.0.3); cavabdeh axtarıldıqda (maddə 255.0.4); ekspertiza təyin olunduqda (maddə 255.0.5); xarici məhkəmələrə məhkəmə tapşırığı göndərildikdə (maddə 255.0.6); qəyyumluq və himayəçilik orqanının rəyi tələb olunduqda (maddə 255.0.7); arbitraj qərarının ləğvi üçün müraciət edilən məhkəmə arbitraj icraatının yenidən başlanmasına və ya ləğv əsaslarını aradan qaldıracaq hərəkətlərə imkan verməyi məqsədəuyğun saydıqda (maddə 255.0.8).

⚠ İmtahan tələsi: hərbi əməliyyatda olmaq məcburi dayandırma əsasıdır (maddə 254.1.3), çağırış üzrə hərbi xidmətdə olmaq isə ixtiyaridir (maddə 255.0.1). Eyni cür ekspertizanın təyini də məcburi deyil, ixtiyari əsasdır (maddə 255.0.5).

Dayandırma müddətləri, təzələnmə və qaydası (maddə 256–258)

Dayandırma müddəti tarixlə deyil, hadisə ilə ölçülür (maddə 256.0): 254.1.1 və 254.1.2-ci maddələr üzrə hüquq varisi müəyyən edilənə və ya fəaliyyət qabiliyyəti olmayan şəxsə nümayəndə təyin edilənədək (maddə 256.0.1); 254.1.3-cü və 255-ci maddələr üzrə dövlət vəzifəsinin icrası qurtaranadək, ezamiyyətdən qayıdanadək, müalicə müəssisəsindən buraxılanadək, axtarışın nəticələri məlum olanadək, ekspertin, yaxud qəyyumluq və himayəçilik orqanının rəyi təqdim edilənədək, məhkəmə tapşırığına cavab alınanadək (maddə 256.0.2); 254.1.4-cü maddə üzrə digər məhkəmə aktı qüvvəyə minənədək, yaxud inzibati qaydada qərar çıxarılanadək (maddə 256.0.3); 254.1.5-ci maddə üzrə Ali Məhkəmə ərizəyə baxanadək (maddə 256.0.4); 254.1.6-cı maddə üzrə Konstitusiya Məhkəməsinin qərarı dərc olunanadək (maddə 256.0.5); 254.1.7-ci maddə üzrə barışıq sazişi və ya mediasiyanın nəticələri barədə protokol təqdim edilənədək (maddə 256.0.6).

Dayandırmaya səbəb olan hallar aradan qaldırıldıqda, yaxud Məcəllənin 101.3-cü maddəsində nəzərdə tutulan ekspertin vəsatətinə baxılması zərurəti yarandıqda icraat ərizə üzrə və ya məhkəmənin təşəbbüsü ilə təzələnir (maddə 257). Həm dayandırma, həm də təzələnmə qərardadla rəsmiləşir (maddə 258.1); şikayət hüququ isə maddədə dayandırma qərardadı üçün nəzərdə tutulub (maddə 258.2).

Ərizənin baxılmamış saxlanması (maddə 259–260)

Maddə 259.0 12 əsas sayır: pretenziya (məhkəmədən kənar) qaydasına əməl edilməməsi, o şərtlə ki, bu qaydanı tətbiq etmək imkanı itirilməmiş olsun (maddə 259.0.1); ərizənin fəaliyyət qabiliyyəti olmayan şəxs tərəfindən verilməsi (maddə 259.0.2); ərizənin imzalanmaması və ya səlahiyyətsiz, yaxud vəzifəsi göstərilməyən şəxs tərəfindən imzalanması (maddə 259.0.3); eyni tərəflər, eyni predmet və eyni əsaslarla işin həmin və ya digər məhkəmənin icraatında olması (maddə 259.0.4); arbitraj sazişi olduqda tərəfin etirazı (maddə 259.0.5); iştirakı olmadan baxmağı xahiş etməmiş tərəflərin gəlməməsi (maddə 259.0.6); iştirakı olmadan baxmağı xahiş etməmiş iddiaçının birinci çağırışda gəlməməsi və cavabdehin mahiyyət üzrə baxış tələb etməməsi (maddə 259.0.7); banka və ya kredit müəssisəsinə müraciət edilməməsi (maddə 259.0.8); hüquqi əhəmiyyətli faktlar işində hüquq haqqında mübahisənin aşkarlanması (maddə 259.0.10); ərizənin qaytarılması barədə müraciət və cavabdehin mahiyyət üzrə həll tələb etməməsi (maddə 259.0.11); 149-cu maddənin tələbləri göstərilmədən, eləcə də 150.1.2-ci və ya 150.1.3-cü maddələrdəki sənədlər əlavə edilmədən verilmiş ərizədə nöqsanların vaxtında aradan qaldırılmaması (maddə 259.0.12); «Mediasiya haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun 21.9-cu maddəsindəki hallar (maddə 259.0.13).

Baxılmamış saxlama qərardadla rəsmiləşir (maddə 260.1) və qərardadda halların necə aradan qaldırılacağı göstərilməlidir (maddə 260.2); xərclər və rüsumun büdcədən qaytarılması da orada həll oluna bilər (maddə 260.3). Şərait aradan qalxdıqdan sonra maraqlı şəxs ümumi qaydada yenidən müraciət edə bilər (maddə 260.4). Maddə 260.5 xüsusi mexanizm verir: 259.0.6 və 259.0.7-ci maddələr üzrə saxlama zamanı tərəf üzürlü səbəbin sübutunu təqdim edərsə, məhkəmə öz qərardadını ləğv edir. Qərardaddan şikayət verilə bilər (maddə 260.6).

📌 Qeyd: baxılmamış saxlama ilə xitam arasındakı fərq nəticədədir: birincidə şərait aradan qaldırıldıqdan sonra maraqlı şəxs yenidən müraciət edə bilər (maddə 260.4), ikincidən sonra isə eyni tərəflər, eyni predmet və eyni əsaslar üzrə məhkəməyə müraciətə yol verilmir (maddə 262.4). Pretenziya qaydası da bu məntiqlə bölünür: imkan itirilməyibsə — baxılmamış saxlama (maddə 259.0.1), müəyyən kateqoriyadan olan işlər üçün qoyulmuş qaydada imkan itirilibsə — xitam (maddə 261.0.9).

İcraata xitam verilməsi: 9 əsas (maddə 261–262)

Hakim icraata xitam verir, əgər: iş məhkəmədə və ya mülki məhkəmə icraatı qaydasında baxılmalı deyilsə (maddə 261.0.1); eyni tərəflər, eyni predmet və eyni əsaslar üzrə qanuni qüvvəyə minmiş qətnamə, yaxud imtina və ya barışıqla bağlı xitam qərardadı varsa (maddə 261.0.2); Ali Məhkəmənin tanıdığı xarici qətnamə varsa (maddə 261.0.3); imtina qəbul olunubsa (maddə 261.0.4); barışıq sazişi təsdiq edilibsə (maddə 261.0.5); arbitrajın qanuni qüvvəyə minmiş qərarı varsa — tanınmadan və ya məcburi icradan imtina halları istisna olmaqla (maddə 261.0.6); tərəf öldükdən sonra münasibət hüquq varisliyinə yol verməzsə (maddə 261.0.7); hüquqi şəxs ləğv olunubsa (maddə 261.0.8); müəyyən kateqoriyadan olan işlər üçün qoyulmuş pretenziya qaydasına əməl edilməyib və onu tətbiq etmək imkanı itirilibsə (maddə 261.0.9).

Xitam qərardadla verilir (maddə 262.1); qərardadda xərclər və rüsumun qaytarılması həll edilə bilər (maddə 262.2), 261.0.1-ci və ya 261.0.8-ci maddələr üzrə xitamda isə məhkəmə ərizəçinin hansı orqana müraciət etməli olduğunu göstərməlidir (maddə 262.3). Qərardaddan şikayət verilə bilər (maddə 262.5).

Qərardadın çıxarılması və məzmunu (maddə 263–264)

İş mahiyyəti üzrə həll edilmədikdə məhkəmə aktları qərardad formasında çıxarılır (maddə 263.1); dayandırma, xitam, baxılmamış saxlama və digər hallar buraya daxildir (maddə 263.2). Ümumi qayda: qərardad müşavirə otağında müstəqil akt şəklində qəbul edilir, imzalanır və qəbul edildikdən dərhal sonra həmin iclasda elan olunur (maddə 263.3). Mürəkkəb olmayan məsələlərdə isə məhkəmə müşavirə otağına getmədən, yerində müşavirə edərək ayrıca akt tərtib etmədən qərardad çıxara bilər (maddə 263.4); belə qərardad şifahi elan olunur və protokola yazılır (maddə 263.5). Elektron məhkəmə tətbiq olunan məhkəmələrdə elan edilmiş qərardad barədə məlumat həmin gün elektron imza ilə sistemdə yerləşdirilir (maddə 263.5-1). Qərardad çəkişmə və hüquq bərabərliyi prinsipi təmin edilən şəraitdə qəbul olunur (maddə 263.6).

Ayrıca akt şəklində qəbul edilən qərardadda yeddi element göstərilməlidir: çıxarılma vaxtı və yeri (maddə 264.0.1); məhkəmənin adı, hakim və ya tərkib, iclas katibi (maddə 264.0.2); iştirakçılar, mübahisənin predmeti və ya tələb (maddə 264.0.3); qərardadın hansı məsələ barədə olduğu (maddə 264.0.4); nəticələrin səbəbləri və qanunlara istinad (maddə 264.0.5); nəticə (maddə 264.0.6); şikayət mümkündürsə, şikayət vermə qaydası və müddəti (maddə 264.0.7).

Xüsusi qərardadlar, surətlər və şikayət (maddə 265–269)

Məhkəmə işə baxarkən iştirakçıların və ya digər şəxslərin əməllərində cinayət əlamətləri aşkar edərsə, xüsusi qərardad çıxarmaqla materialları ibtidai araşdırmaya prosessual rəhbərliyi həyata keçirən prokurora göndərir (maddə 265.4). Qanuni qüvvəyə minmiş qətnamə icra olunmadıqda isə məhkəmə bir ay müddətində cinayət işinin başlanması haqqında xüsusi qərardad çıxarmaqla prokurora xəbər verir (maddə 265.5).

Surətlərin verilməsində rejim fərqlidir: ayrıca akt şəklində çıxarılmış müvəqqəti təminat tədbirinin tətbiqi və ya ləğvi barədə qərardad həmin gündən gec olmayaraq, digərləri isə çıxarıldıqdan sonra 5 gün müddətində verilir (maddə 266.1); şikayət verilə bilən qərardadlar verilərkən məhkəməyə məlumat verilməlidir (maddə 266.2). Elektron məhkəmədə müvəqqəti təminat qərardadı dərhal, digərləri 5 (beş) gün ərzində elektron kabinetlərdə yerləşdirilir (maddə 266.3).

Ayrıca akt şəklindəki qərardaddan şikayət Məcəllədə göstərilmiş hallarda mümkündür (maddə 267.1); hüquq iştirakçılara və qərardadın bilavasitə aid olduğu şəxslərə məxsusdur (maddə 267.2), şikayət yazılı şəkildə qərardadı qəbul edən məhkəməyə verilir (maddə 267.3). Müddət qərardad tərəfə rəsmi qaydada verildikdən sonra 10 gündür (maddə 268.1). Şikayətə qərardadı qəbul etmiş birinci instansiya məhkəməsi 3 gün müddətində yazılı icraat qaydasında baxır (maddə 269.1); şikayət əsaslıdırsa, hakim qərardadı dəyişdirir və ya ləğv edir və sonrakı prosessual hərəkətləri yerinə yetirir (maddə 269.2). Əks halda şikayət baxıldıqdan sonra 7 gün müddətində işlə birlikdə apellyasiya instansiyasına göndərilir; aidiyyət haqqında qərardaddan şikayət verildikdə isə iş kassasiya instansiyasına göndərilir (maddə 269.3).

⚠ İmtahan tələsi: 10 gün şikayətin verilməsi, 3 gün birinci instansiyanın baxışı, 7 gün isə işin yuxarı instansiyaya göndərilməsi müddətidir (maddə 268.1, 269.1, 269.3). Bu üç rəqəm testlərdə bir-biri ilə əvəzlənir.

📌 Yadda saxla — testlərdə ən çox düşən 12 fakt

1. Hərbi əməliyyat — məcburi (maddə 254.1.3), çağırış üzrə hərbi xidmət — ixtiyari dayandırma (maddə 255.0.1)
2. Mediasiya müqaviləsi bağlandıqda icraat dayandırılmalıdır (maddə 254.1.7)
3. Ekspertizanın təyini ixtiyari dayandırma əsasıdır (maddə 255.0.5)
4. Dayandırma müddəti hadisə ilə ölçülür, tarixlə yox (maddə 256.0)
5. Şikayət imkanı dayandırma qərardadı üçün nəzərdə tutulub, təzələnmə qərardadı üçün göstərilməyib (maddə 258.2, 267.1)
6. Pretenziya imkanı itirilməyibsə — baxılmamış saxlama (maddə 259.0.1), müəyyən kateqoriyadan olan işlər üçün qoyulmuş qaydada imkan itirilibsə — xitam (maddə 261.0.9)
7. Gəlməmə əsasları ilə (259.0.6, 259.0.7) saxlamada iddiaçı və ya cavabdeh üzürlü səbəbi sübut etdikdə məhkəmə öz qərardadını ləğv edir (maddə 260.5)
8. Xitamdan sonra eyni mübahisə üzrə yenidən müraciətə yol verilmir (maddə 262.4)
9. Mürəkkəb olmayan məsələdə qərardad yerində, ayrıca akt olmadan çıxarıla bilər (maddə 263.4)
10. Qanuni qüvvəyə minmiş qətnamə icra olunmadıqda məhkəmə 1 ay ərzində prokurora xüsusi qərardadla xəbər verir (maddə 265.5)
11. Ayrıca akt şəklindəki müvəqqəti təminat qərardadı həmin gün, digərləri 5 gün ərzində verilir (maddə 266.1)
12. Şikayət 10 gün, baxış 3 gün, göndərmə 7 gün (maddə 268.1, 269.1, 269.3)

Biliyini yoxla: Dərs 17 testi — 25 sual · bütün testlər

Əvvəlki mövzu: qüvvəyə minmə və qiyabi icraat (maddə 230–253).

Növbəti mövzu: məhkəmə protokolu və məhkəmə əmri (maddə 270–284).