Keyfiyyətsiz məhsul və vərəsəlik

Məhsul bütün hallar nəzərə alınmaqla ondan gözlənilən etibarlığı təmin etmirsə, keyfiyyətsiz sayılır (maddə 1128.3); yalnız sonradan dövriyyəyə daha yaxşı məhsulun daxil edilməsi nəticəsində məhsul keyfiyyətsiz sayılmır (maddə 1128.4). Məhsul — istənilən daşınar əşya (digər daşınar və ya daşınmaz əşyanın bir hissəsi olduqda da), habelə elektrik cərəyanıdır. Əkinçilik nəticəsində əldə edilmiş və hələ emal olunmamış kənd təsərrüfatı məhsulları, heyvandarlıq, arıçılıq və balıqçılıq məhsulları (natural kənd təsərrüfatı məhsulları) məhsullara aid edilmir; ov yolu ilə əldə edilmiş məhsullar barəsində də eyni qayda tətbiq edilir (maddə 1128.5).

İstehsalçı — son məhsulu, məhsulun əsas ünsürünü və ya hissəsini istehsal etmiş şəxsdir; öz adından, əmtəə nişanı ilə və ya digər fərqləndirici nişanla istehsalçı kimi çıxış edənlərin hamısı istehsalçı sayılırlar (maddə 1128.6). İstehsalçını müəyyənləşdirmək mümkün deyildirsə, hər hansı məhsul göndərən (bu barədə tələb verildikdən sonra bir ay ərzində onun istehsalçı barəsində zərərçəkənə məlumat verdiyi hallar istisna olmaqla) və ya ona bu məhsulu göndərmiş şəxs istehsalçı sayılır; istehsalçının adı məlum olsa da, məhsulu ilk satanın kim olduğunu müəyyənləşdirmək mümkün olmadıqda idxal malına da bu qayda tətbiq edilir (maddə 1128.8).

Məsuliyyət daşıyan şəxslər, müddət və sübutetmə (maddə 1129–1132)

Malın qüsurları nəticəsində vurulmuş zərərin əvəzini zərərçəkənin seçimi üzrə məhsulun satıcısı və ya istehsalçısı (maddə 1129.1), işin və ya xidmətin qüsurları nəticəsində vurulmuş zərərin əvəzini isə icraçı ödəməlidir (maddə 1129.2); mal (iş, xidmət) haqqında tam və ya düzgün informasiya verilməməsi nəticəsində vurulmuş zərərin əvəzini də həmin şəxslər ödəməlidirlər (maddə 1129.3). Keyfiyyətsiz məhsulun vurduğu zərəri satıcı ödədiyi halda 1114.2-ci maddənin (birlikdə vurulmuş zərər üzrə geriyə tələb) müddəaları tətbiq edilir (maddə 1129.4).

Zərərin əvəzi, zərər malın (işin, xidmətin) müəyyənləşdirilmiş yararlıq müddəti ərzində, yararlıq müddəti müəyyənləşdirilmədikdə isə malın (işin, xidmətin) istehsal edildiyi gündən on il ərzində əmələ gəlmişdirsə, ödənilməlidir (maddə 1130.1). Satıcı və ya istehsalçı, işin və ya xidmətin icraçısı zərərin qarşısıalınmaz qüvvənin təsiri və ya istehlakçının maldan, işin, xidmətin nəticələrindən istifadə və onları saxlama qaydalarını pozması nəticəsində əmələ gəldiyini sübuta yetirərsə, məsuliyyətdən azad edilir (maddə 1131). Bu məsuliyyət halında sübutetmə yükü zərərçəkənin öhdəsinə qoyulur (maddə 1132).

⚠ İmtahan tələsi: məsuliyyət təqsirdən və müqavilə münasibətlərindən asılı deyil (maddə 1128.1), sübutetmə yükü isə zərərçəkənin öhdəsinə qoyulur (maddə 1132). On il satış günündən yox, istehsal edildiyi gündən hesablanır və yararlıq müddəti müəyyənləşdirilmədikdə tətbiq olunur (maddə 1130.1).

Vərəsəlik anlayışı və vərəsələr (maddə 1133–1136)

Ölmüş şəxsin (miras qoyanın) əmlakı başqa şəxslərə (vərəsələrə) qanun üzrə və ya vəsiyyət üzrə və ya hər iki əsasla keçir (maddə 1133.1). Qanun üzrə vərəsəlik — ölmüş şəxsin əmlakının qanunda göstərilmiş şəxslərə keçməsi — o zaman qüvvədə olur ki, miras qoyan vəsiyyətnamə qoymur, yaxud vəsiyyətnamə tamamilə və ya qismən etibarsız sayılır (maddə 1133.2).

Qanun üzrə vərəsəlik zamanı vərəsələr miras qoyanın öldüyü məqamda sağ olmuş şəxslər, habelə miras qoyanın ölümündən sonra doğulmuş uşaqları ola bilərlər (maddə 1134.1). Vəsiyyət üzrə vərəsəlik zamanı vərəsələr miras qoyanın öldüyü məqamda sağ olmuş şəxslər, habelə onun sağlığında mayası bağlanmış və ölümündən sonra doğulmuş şəxslər — onun uşaqları olub-olmadığına, habelə hüquqi şəxslər olub-olmadığına baxmayaraq — ola bilərlər (maddə 1134.2). Vəsiyyət üzrə vərəsəlik zamanı vərəsəliyə mirasın açıldığı vaxtadək təşkil edilmiş hüquqi şəxslər çağırılırlar (maddə 1135). Nikahdankənar uşaq o halda atasının vərəsəsi sayılır ki, atalıq qanunda nəzərdə tutulmuş qaydada müəyyənləşdirilmiş olsun; həmin uşaq atasından əvvəl ölərsə, onun uşaqları atalarına çatası mirasdan pay tələb edə bilərlər (maddə 1136).

⚠ İmtahan tələsi: qanun üzrə vərəsəlikdə söhbət miras qoyanın ölümündən sonra doğulmuş uşaqlarından gedir (maddə 1134.1), vəsiyyət üzrə vərəsəlikdə isə sağlığında mayası bağlanmış və ölümündən sonra doğulmuş şəxslərdən — onun uşaqları olub-olmadığına baxmayaraq (maddə 1134.2).

Ləyaqətsiz vərəsə (maddə 1137–1144)

Ləyaqətsiz vərəsə — miras qoyanın son iradəsini həyata keçirməsinə qəsdən maneə törətmiş və bununla da özünün və ya özünə yaxın şəxslərin vərəsəliyə çağırılmasına və ya miras paylarının artırılmasına kömək göstərmiş, yaxud vəsiyyət edənin vəsiyyətnamədə ifadə edilmiş son iradəsinə qarşı qəsdən cinayət və ya digər əxlaqsız hərəkət törətmiş şəxsdir; o, nə qanun üzrə, nə də vəsiyyət üzrə vərəsə ola bilməz, bu şərtlə ki, həmin hallar məhkəmə tərəfindən təsdiq edilsin (maddə 1137).

Valideynlik hüquqlarından məhrum edilmiş və mirasın açıldığı günədək bu hüquqları bərpa edilməmiş valideynlər uşaqlarının qanun üzrə vərəsələri ola bilməzlər; miras qoyanın saxlanması üzrə öhdələrinə qoyulmuş vəzifələrdən qəti surətdə boyun qaçıran şəxslər də qanun üzrə vərəsə ola bilməzlər, bir şərtlə ki, bu hal məhkəmə tərəfindən təsdiq edilsin (maddə 1138).

Ləyaqətsiz vərəsənin vərəsəlik hüququndan məhrum edilməsinə əsas verən hal onun məhrum edilməsindən müəyyən əmlak nəticələri əldə edən şəxsin iddiası üzrə məhkəmə tərəfindən müəyyənləşdirilməlidir (maddə 1139). Şəxsin ləyaqətsiz vərəsə sayılması barəsində iddianı maraqlı şəxslər həmin şəxsin mirasa sahibliyə başladığı andan beş il ərzində irəli sürməlidirlər (maddə 1143). Mirası aldıqdan sonra məhkəmə tərəfindən ləyaqətsiz vərəsə sayılan şəxs vərəsəlik üzrə aldıqlarının hamısını bəhərlər və gəlirlər ilə birlikdə qaytarmağa borcludur (maddə 1142).

Miras qoyan vərəsəlik hüququnun itirilməsinə səbəb olan hərəkətlər törətdiyinin üstü açılmış şəxsi bağışlayarsa və bu qərarını vəsiyyətnamədə aydın şəkildə ifadə edərsə, həmin şəxs bu hərəkətlərinə baxmayaraq vərəsəliyə buraxılır; bağışlamanın geri götürülməsinə yol verilmir (maddə 1140). Vərəsəlik hüququndan məhrum edilmə həmin şəxsin başqa miras qoyanın əmlakının vərəsəsi olmasına maneçilik törətmir (maddə 1141). Məhrum edilmiş şəxsin payı vərəsəliyə çağırılmış qalan vərəsələrə keçir və onların arasında paylarına mütənasib surətdə bölüşdürülür (maddə 1144).

📌 Qeyd: ləyaqətsiz vərəsə, hallar məhkəmə tərəfindən təsdiq edildikdə, nə qanun üzrə, nə də vəsiyyət üzrə vərəsə ola bilməz (maddə 1137); valideynlik hüquqlarından məhrum edilmiş valideynlər və saxlama vəzifələrindən qəti surətdə boyun qaçıran şəxslər barədə isə mətn qanun üzrə vərəsəlikdən danışır (maddə 1138).

Mirasın açılması: vaxt və yer (maddə 1145–1150)

Miras fiziki şəxsin ölümü və ya məhkəmə tərəfindən ölmüş elan edilməsi ilə açılır (maddə 1145). Miras qoyanın öldüyü gün və ya fiziki şəxsin ölmüş elan edilməsi barədə məhkəmə qərarının qüvvəyə mindiyi gün mirasın açıldığı vaxt sayılır (maddə 1146). Azərbaycan Respublikasında yaşamış Azərbaycan Respublikası vətəndaşı xarici dövlətdə mirası həmin dövlətin qanunvericiliyinə uyğun alır (maddə 1150). Mirasın açıldığı yer belə müəyyən edilir:

⚠ İmtahan tələsi: ölmüş elan edilmə halında mirasın açıldığı vaxt məhkəmə qərarının qüvvəyə mindiyi gündür — qərarın çıxarıldığı gün yox (maddə 1146). Xaricdə müvəqqəti yaşamış və orada ölmüş Azərbaycan Respublikası vətəndaşı üçün yer xaricə getməzdən əvvəl Azərbaycan Respublikasında yaşadığı yerlə (bu yer məlumdursa), xaricdə daimi yaşamış vətəndaş üçün yaşadığı ölkə ilə müəyyən edilir (maddə 1148–1149).

Miras əmlak (maddə 1151–1156)

Mirasa (miras əmlaka) miras qoyanın öldüyü məqamadək malik olduğu əmlak hüquqlarının (miras aktivi) və vəzifələrin (miras passivi) toplusu daxildir (maddə 1151.1); mirasa ümumi mülkiyyətdən ölənə çatası pay, əmlakın naturada bölünməsi mümkün olmadıqda isə bu əmlakın dəyəri daxildir (maddə 1151.2). Miras qoyan vəsiyyətnamənin tərtib edildiyi vaxt onda olmayan əmlakı vəsiyyətnamədə o halda nəzərdə tuta bilər ki, mirasın açılacağı vaxtadək bu əmlak onun mülkiyyəti olsun (maddə 1152).

Mirasın tərkibinə daxil deyildir: şəxsi xarakter daşıyan və yalnız miras qoyana mənsub ola bilən əmlak hüquqları və vəzifələr, habelə qanunda və ya müqavilədə nəzərdə tutulan, yalnız kreditorun və borclunun sağlığında qüvvədə olan və onların ölümü ilə xitam verilən hüquq və vəzifələr (maddə 1153). Miras qoyanın mirasa daxil olmayan qeyri-əmlak hüquqlarını vərəsələr qanunda nəzərdə tutulan qaydada həyata keçirə və müdafiə edə bilərlər (maddə 1154).

Ailə dəftər-kitabları (və ya yazıları), ailə xronikaları, xatirə və digər ayin predmetləri və qəbirlər mirasa daxil deyildir və vərəsələr arasında bölüşdürülmür; bu predmetlər bərqərar olmuş adətə görə vərəsənin mülkiyyətinə verilir və onları mirasdan imtina etmiş vərəsə də qəbul edə bilər (maddə 1155.1). Miras qoyanın şəxsiyyətinə, ailəsinə və ya bütün mirasa aid sənədlər ümumi əmlak kimi qalır (maddə 1155.2). Vəsiyyət edən vəsiyyətnaməni tərtib etdikdən sonra orada nəzərdə tutulan daşınmaz əmlakı həmin əmlakla əlaqədar əmlakı əldə etmək yolu ilə artırarsa, mətnə görə sonradan əldə edilmiş əmlaka dair yeni sərəncam verilmədikdə bu əmlak mirasa daxil olmur (maddə 1156).

Miras şərikləri və mirasdan əşyanın tələb edilməsi (maddə 1157–1158)

Bir neçə vərəsə vardırsa, miras vərəsələr arasında bölüşdürülənədək vahid əmlak şəklində bütün vərəsələrə mənsubdur. Bu əmlakdan sonuncu xəstəliyi zamanı miras qoyana qulluq və onun müalicəsi, dəfn, mirasın mühafizəsi və idarə edilməsi, əmək haqqı verilməsi və vəsiyyətin icrası üçün lazımi xərclər ödənilə bilər; bu tələblər mirasın dəyərindən, həm də bütün başqa tələblərə, o cümlədən ipoteka və digər girovla təmin edilmiş tələblərə nisbətən üstün qaydada ödənilməlidir (maddə 1157).

Miras şərikləri mirasın bölüşdürülməsinə qədər onu birgə idarə edirlər; idarəçiliklə bağlı qərarlar vərəsələr tərəfindən miras paylarına mütənasib surətdə sadə səs çoxluğu ilə qəbul edilir (maddə 1157-1.1). Mirasın mühafizəsi (qorunması) ilə bağlı tədbirləri hər bir vərəsə digər miras şəriklərinin razılığı olmadan da həyata keçirə bilər (maddə 1157-1.2). Mirasın idarə edilməsi ilə bağlı xərcləri vərəsələr miras paylarına mütənasib surətdə çəkirlər (maddə 1157-1.3).

Vəsiyyət edən vərəsə üçün əşyanı yanlış qoymuşdursa, həmin əşyanın mülkiyyətçisi əşyanı ümumi qaydada tələb edə bilər (maddə 1158.1). Ölənin əmlakında başqa şəxsin əmlakı gizli şəkildə mövcuddursa, əmlakın bu hissəsi aşkar edilməli və müvafiq şəxsə verilməlidir (maddə 1158.2).

📌 Yadda saxla — testlərdə ən çox düşən 12 fakt

1. Keyfiyyətsiz məhsul nəticəsində fiziki şəxsə dəyən zərərin əvəzi təqsirdən və müqavilə münasibətlərindən asılı olmayaraq ödənilməlidir; qüsurlar nəticəsində əmlaka zərərdə əlavə şərt var (maddə 1128.1)
2. Elektrik cərəyanı məhsul sayılır; natural kənd təsərrüfatı məhsulları və ov yolu ilə əldə edilmiş məhsullar məhsullara aid edilmir (maddə 1128.5)
3. Malın qüsurlarından dəyən zərərin əvəzini zərərçəkənin seçimi üzrə satıcı və ya istehsalçı, işin və ya xidmətin qüsurlarında isə icraçı ödəməlidir (maddə 1129.1–1129.2)
4. Yararlıq müddəti müəyyənləşdirilmədikdə istehsal edildiyi gündən 10 il ərzində əmələ gəlmiş zərərin əvəzi ödənilməlidir (maddə 1130.1)
5. Malın, işin və ya xidmətin qüsurlarına görə məsuliyyətdə sübutetmə yükü zərərçəkənin öhdəsinə qoyulur (maddə 1132)
6. Qanun üzrə vərəsəlik miras qoyan vəsiyyətnamə qoymadıqda, yaxud vəsiyyətnamə tamamilə və ya qismən etibarsız sayıldıqda qüvvədə olur (maddə 1133.2)
7. Miras qoyanın öldüyü məqamda sağ olmuş şəxslərlə yanaşı vərəsə ola bilərlər: qanun üzrə — onun ölümündən sonra doğulmuş uşaqları, vəsiyyət üzrə — sağlığında mayası bağlanmış və ölümündən sonra doğulmuş şəxslər (maddə 1134.1–1134.2)
8. Ləyaqətsiz vərəsə nə qanun üzrə, nə də vəsiyyət üzrə vərəsə ola bilməz — hallar məhkəmə tərəfindən təsdiq edildikdə (maddə 1137)
9. Ləyaqətsiz vərəsə sayılma barəsində iddianı maraqlı şəxslər həmin şəxsin mirasa sahibliyə başladığı andan 5 il ərzində irəli sürməlidirlər (maddə 1143)
10. Miras qoyan ləyaqətsiz vərəsəni bağışlayıb bunu vəsiyyətnamədə aydın şəkildə ifadə edərsə, o, vərəsəliyə buraxılır; bağışlamanın geri götürülməsinə yol verilmir (maddə 1140)
11. Mirasın açıldığı vaxt — miras qoyanın öldüyü gün və ya ölmüş elan edilmə barədə məhkəmə qərarının qüvvəyə mindiyi gün (maddə 1146)
12. Miras şəriklərinin idarəçiliklə bağlı qərarları miras paylarına mütənasib sadə səs çoxluğu ilə qəbul edilir; mühafizə tədbirlərini hər bir vərəsə razılıq olmadan da həyata keçirə bilər (maddə 1157-1.1–1157-1.2)

Biliyini yoxla: Dərs 87 testi — 25 sual · bütün testlər

Əvvəlki mövzu: həyata və sağlamlığa vurulmuş zərər (maddə 1117–1127).

Növbəti mövzu: qanun və vəsiyyət üzrə vərəsəlik (maddə 1159–1192).