Françayzinq, əvəzsiz istifadə və borc

Françayz alan françayzinqin həyata keçirilməsi sisteminə qoyduğu zəhmət nəzərə alınmaqla hesablanan muzd ödəməli və vicdanlı sahibkar kimi fəaliyyət göstərməli, müqavilənin məqsədi ilə bilavasitə bağlı olan hallarda françayz verənin və ya onun göstərdiyi şəxslərin vasitəsilə xidmətlər qəbul etməli və mallar əldə etməlidir (maddə 725.1). Müqavilə bağlanarkən françayz alan daxilolma haqqı vermişdirsə və bu haqq françayz muzdunun hesabına daxil edilməmişdirsə, françayz verən müqavilənin qüvvəsinə xitam verilərkən bu haqqı françayz alana qaytarmağa borcludur (maddə 725.2).

Françayzinq müqaviləsi bağlanarkən tərəflər bir-birini françayzinq ilə bağlı hallarla, xüsusən françayzinq sistemi ilə açıq-aşkar və tam tanış etməli və bir-birinə vicdanlı surətdə informasiya verməlidirlər; onlar etibar edilmiş informasiyanı müqavilənin bağlanmadığı halda da açıqlamamağa borcludurlar (maddə 726). Françayzinq müqaviləsi yazılı formada bağlanmalıdır; müqavilənin mətnində tərəflər ikitərəfli öhdəlikləri, müqavilənin müddətini, ləğv edilməsi və ya müddətinin uzadılması şərtlərini və digər mühüm elementlərini dəqiq göstərməkdən əlavə, françayzinq sistemini tam təsvir etməlidirlər (maddə 727).

Müddət, loyal rəqabət və məsuliyyət (maddə 728–731)

Françayzinq müqaviləsinin müddəti on ildən çoxdursa, istənilən tərəfin ləğvetmə üçün zəruri olan bir illik müddəti gözləməklə müqaviləni ləğv etmək ixtiyarı vardır; tərəflərdən heç biri bu hüquqdan istifadə etmirsə, müqavilə iki il müddətinə uzadılır (maddə 728.2).

Tərəflər müqavilə münasibətləri qurtardıqdan sonra da öz aralarında loyal rəqabət aparmağa borcludurlar; bununla əlaqədar françayz alanın müəyyən ərazinin hüdudları daxilində rəqabət aparması üzərində ən çoxu bir il müddətinə qadağan qoyula bilər (maddə 729.1). Rəqabət aparmağın qadağan edilməsi françayz alanın peşə fəaliyyəti üçün təhlükə yarada bilərsə, müqavilə müddətinin bitməsinə baxmayaraq ona müvafiq maliyyə kompensasiyası verilməlidir (maddə 729.2).

Françayz verən françayzinq sistemi ilə nəzərdə tutulan hüquqlar və informasiya üçün məsuliyyət daşıyır; o, müqavilə öhdəliklərini təqsirli surətdə pozarsa, françayz alan əvəz ödənilməsini azalda bilər, azaltmanın miqdarı müstəqil ekspertin rəyi əsasında qəti surətdə müəyyənləşdirilməlidir, bununla bağlı xərclər tərəflərin öhdəsinə qoyulur (maddə 730). Françayzinq müqaviləsinin predmetini əqli mülkiyyətdən istifadə hüquqlarının verilməsi təşkil edirsə, ona müəlliflik hüququ və əlaqəli hüquqlar haqqında, habelə patent hüququ haqqında qanunvericiliyin müddəaları tətbiq edilir (maddə 731.1).

Əvəzsiz istifadə: anlayış, məsuliyyət və istifadə (maddə 732–735)

Əvəzsiz istifadə müqaviləsinə görə kirayəyə verən əşyanı kirayəçinin istifadəsinə verməyi, kirayəçi isə onu kirayəyə verənə qaytarmağı öhdəsinə götürür; iştirakçılar bu öhdəlikləri əvəzsiz icra etməlidirlər (maddə 732). Kirayəyə verən kirayəçi qarşısında yalnız qəsdən və ya kobud ehtiyatsızlıq üzündən törədilmiş əməllər və ya qüsurlar üçün məsuliyyət daşıyır (maddə 733.1); üçüncü şəxslərin hüquqlarının və ya iddialarının olduğunu və ya əşyanın qüsurunu qəsdən gizlədirsə, bunun nəticəsində əmələ gələn zərərin əvəzini kirayəçiyə ödəməyə borcludur (maddə 733.2).

Kirayəçi əşyanın adi saxlanması və ona qulluq üçün zəruri olan xərcləri çəkməlidir (maddə 734.1). Kirayəçi əşyanın müqavilə üzrə istifadəsi çərçivəsində dəyişməsi və ya pisləşməsi üçün məsuliyyət daşımır (maddə 734.2). Kirayəçinin əşyadan müqavilədə göstəriləndən savayı, başqa təyinatla istifadə etməsinə icazə verilmir; kirayəçinin kirayəyə verənin icazəsi olmadan əşyanı üçüncü şəxslərin istifadəsinə vermək hüququ yoxdur (maddə 735).

⚠ İmtahan tələsi: «əvəzsiz istifadədə kirayəyə verən kirayəçi qarşısında hər cür ehtiyatsızlığa görə məsuliyyət daşıyır» səhvdir: o, yalnız qəsdən və ya kobud ehtiyatsızlıq üzündən törədilmiş əməllər və ya qüsurlar üçün məsuliyyət daşıyır (maddə 733.1).

Qaytarma, vaxtından əvvəl xitam və müddət (maddə 736–738)

Kirayəçi əşyanı müqavilədə müəyyənləşdirilmiş müddət qurtardıqdan sonra qaytarmağa borcludur (maddə 736.1). Əvəzsiz istifadə müddəti müəyyənləşdirilməyibsə, kirayəçi əşyanı əvəzsiz istifadə məqsədlərinə uyğun istifadə etdikdən sonra qaytarmalıdır; kirayəçinin əşyadan istifadə edə bilməsi üçün yetərli olan müddət bitərsə, kirayəyə verən daha əvvəl qaytarılmasını tələb edə bilər (maddə 736.2). Kirayə müddəti müəyyənləşdirilməyibsə, yaxud əvəzsiz istifadə məqsədlərinə əsasən onu müəyyənləşdirmək mümkün deyildirsə, kirayəyə verən qaytarılmasını istənilən vaxt tələb edə bilər (maddə 736.3). Kirayəçi əşyanı üçüncü şəxslərin istifadəsinə verirsə, şübhə halında kirayəyə verən qaytarılmasını üçüncü şəxslərdən də istənilən vaxt tələb edə bilər (maddə 736.4).

Kirayəyə verən əvəzsiz istifadə müqaviləsini vaxtından əvvəl ləğv edə bilər: əvvələn, əşyaya gözlənilməz hallar nəticəsində ehtiyac duyduqda; ikincisi, kirayəçi əşyadan müqavilənin şərtlərini pozmaqla istifadə etdikdə, o cümlədən əşyanı üçüncü şəxslərin istifadəsinə verdikdə və ya kirayəçinin kifayət qədər vicdanlı olmaması üzündən əşya mühüm təhlükəyə məruz qaldıqda; üçüncüsü, kirayəçinin öldüyü halda (maddə 737). Kirayəyə verənin əşyanın dəyişməsi və ya pisləşməsi nəticəsində dəyən zərərin əvəzinin ödənilməsi hüquqları, habelə kirayəçinin çəkdiyi zəruri xərclərin əvəzinin ödənilməsi hüquqları altı aydan sonra, müddətin keçməsinə görə qüvvədən düşür (maddə 738).

Borc müqaviləsi və faizlər (maddə 739–740)

Borc müqaviləsinə görə borcverən pul vəsaitinə və ya digər əvəz edilən əşyalara mülkiyyət hüququnu borcalana verməyi, borcalan isə aldıqlarını müvafiq olaraq eyni məbləğdə pul vəsaiti və ya eyni keyfiyyətdə və miqdarda olan eyni növlü əşyalar şəklində borcverənə qaytarmağı öhdəsinə götürür (maddə 739.1). Predmetin məbləği üç min manatdan çoxdursa və ya məbləğindən asılı olmayaraq iştirakçılardan biri hüquqi şəxsdirsə, borc müqaviləsi yazılı formada bağlanılmalıdır (maddə 739.2).

Borcalanın və ya onun göstərdiyi üçüncü şəxsin predmetə sərəncam hüququnun yarandığı gün borcun verildiyi gün hesab olunur; pul vəsaiti nağdsız verildikdə — məbləğin borcalanın (və ya onun göstərdiyi şəxsin) hesabına xidmət göstərən kredit təşkilatının və ya digər şəxsin hesabına mədaxil edildiyi gün (maddə 739.3). Borcverən öz nizamnamə kapitalındakı payın (səhmin) alınması məqsədilə borc verə bilməz; borcverən qarşısındakı borc öhdəliyinin icrasının təminatı kimi onun nizamnamə kapitalında olan pay (səhm) çıxış edə bilməz (maddə 739.4).

Qanunda və ya müqavilədə ayrı qayda nəzərdə tutulmayıbsa, borcverən borcalandan müqavilədə nəzərdə tutulmuş qaydada və məbləğdə faiz almaq hüququna malikdir (maddə 740.1). Faizlər, o cümlədən gecikdirilmiş vaxt üçün hesablanan faizlər və digər haqlar yalnız borcun qaytarıldığı günədək ödənilməmiş əsas borc qalığı məbləğinə hesablanır (maddə 740.4). Müqavilədə ayrı qayda nəzərdə tutulmayıbsa, faizlər və (və ya) haqlar müqavilənin qüvvədə olduğu hər bir ilin sonunda ödənilməli, borc bir il başa çatanadək qaytarılmalıdırsa borcun qaytarılması ilə bir vaxtda ödənilməlidir (maddə 740.5).

Faizlər illik faiz dərəcəsinin 365-ə (borc müqaviləsində nəzərdə tutulubsa, 360-a) bölünərək, borcun verildiyi faktiki günlərin (borcun verildiyi gün daxil, qaytarıldığı gün isə xaric olmaqla) sayına vurulmaqla hesablanır (maddə 740.6). Borcverənin borcalandan qəbul etdiyi hər hansı ödənişin borc üzrə sonrakı günlərin birində qəbul edilmiş ödəniş kimi hesab edilməsi yolverilməzdir (maddə 740.7). Gəlir əldə etmək məqsədilə müntəzəm olaraq, habelə qeyri-məhdud subyektlərə pul vəsaitlərinin borc verilməsi yalnız normativ hüquqi aktlara uyğun olaraq kreditlərin verilməsi fəaliyyətinin həyata keçirilməsi hüququna malik şəxs tərəfindən həyata keçirilə bilər (maddə 740.10).

⚠ İmtahan tələsi: «borc müqaviləsi yalnız üç min manatdan çox məbləğdə yazılı bağlanmalıdır» səhvdir: iştirakçılardan biri hüquqi şəxsdirsə, yazılı forma məbləğindən asılı olmayaraq tələb olunur (maddə 739.2).

Borcun birtərəfli ləğvi və qaytarılması (maddə 741–742)

Bu Məcəllədə ayrı qayda nəzərdə tutulmayıbsa, borcverən borc vermək öhdəliyini tam və ya qismən icra etməkdən birtərəfli qaydada imtina edə bilər: borcalanın əmlak vəziyyətinin əhəmiyyətli dərəcədə pisləşməsi və ya borcverənə hər hansı yanlış məlumat verməsi səbəbindən borcun vaxtında qaytarılmayacağı açıq-aşkar bəlli olduqda, yaxud borcalan borcun verilməsi üçün borc müqaviləsində nəzərdə tutulmuş öhdəliyini icra etmədikdə, o cümlədən təminat təqdim etmədikdə (maddə 741.1). Borcalan borc müqaviləsi predmeti ona verilənədək borcun alınmasından tam və ya qismən birtərəfli qaydada imtina edə bilər (maddə 741.2).

Borcalan borcu (həmçinin faizləri və (və ya) haqları) müqavilədə nəzərdə tutulan müddətdə və qaydada (740-cı maddə nəzərə alınmaqla) borcverənə qaytarmalıdır; borc predmeti borcverənə və ya onun göstərdiyi üçüncü şəxsə verildiyi gün, müqavilədə ayrı qayda nəzərdə tutulmamışdırsa, qaytarılmış hesab olunur (maddə 742.1). Borc müqaviləsində borcun qaytarılması üçün müddət müəyyən edilməyibsə, borcverən qaytarılmasını istənilən vaxt tələb edə bilər; borcverənin icra tələbini almış borcalan bir ay müddətində borcu qaytarmalı, habelə faizləri və (və ya) haqları ödəməlidir, bu şərtlə ki, tərəflərin razılaşması ilə daha uzun müddət nəzərdə tutulmasın (maddə 742.2). Bu Məcəllədə ayrı qayda nəzərdə tutulmayıbsa, borcalan borcun verildiyi gündən qaytarıldığı günədək hesablanmış faizləri və (və ya) haqları ödəməklə borcu vaxtından əvvəl qaytara bilər (maddə 742.3).

Qanunda və ya borc müqaviləsi ilə borcalanın xeyrinə ayrı qayda nəzərdə tutulmayıbsa, borcverən müəyyən müddətə verilmiş borcun vaxtından əvvəl qaytarılmasını aşağıdakı hallarda tələb edə bilər (maddə 742.5):

• borcalanın əmlak vəziyyətinin əhəmiyyətli dərəcədə pisləşməsi (o cümlədən müqavilə bağlanılmazdan əvvəl baş vermiş və müqavilə bağlanılan anadək aradan qaldırılmamış pisləşmə borcverənə sonradan məlum olduqda) və ya borcalanın borcverənə hər hansı yanlış məlumat verməsi səbəbindən borcun vaxtında qaytarılmayacağını güman etməyə əsaslar olduqda (maddə 742.5.1);
• borcun hissə-hissə qaytarılmasını və (və ya) faizlərin və (və ya) haqların hissə-hissə ödənilməsini nəzərdə tutan borc müqaviləsi üzrə vaxtı çatmış borcun (faizlər və (və ya) haqlar daxil olmaqla) 90 gün və ya daha çox müddətə gecikdirilməsi, yaxud borcun (faizlər və (və ya) haqlar daxil olmaqla) ödənilməsi müddətlərinin ardıcıl olaraq iki dəfə pozulması (90 gündən az olmamaqla) (maddə 742.5.2);
• borcalan borc öhdəliyinin icrasının təmin edilməsi üzrə vəzifəsini yerinə yetirmədikdə, borcverənin cavabdeh olmadığı hallarla əlaqədar təminat itirildikdə və ya dəyəri azaldıqda (o cümlədən qarantın və ya zaminin əmlak vəziyyəti əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdikdə) və bu hallarda borcun vaxtında qaytarılmayacağını güman etməyə əsaslar olduqda (maddə 742.5.3);
• borcun təyinatı borc müqaviləsində göstərildiyi halda borcalan borcverənə borcun təyinatı üzrə istifadəyə müqavilədə nəzərdə tutulmuş qaydada nəzarət etməyə imkan vermədikdə və ya borc təyinatı üzrə istifadə olunmadıqda (maddə 742.5.4).

📌 Qeyd: 742.2-ci maddədə göstərilən müddət xəbərdarlığın alındığı vaxtdan hesablanır (maddə 742.4).

📌 Yadda saxla — testlərdə ən çox düşən 10 fakt

1. Françayzinq müqaviləsi yazılı formada bağlanmalıdır (maddə 727)
2. Françayz alanın müqavilə bağlanarkən verdiyi daxilolma haqqı françayz muzdunun hesabına daxil edilməyibsə, françayz verən onu müqavilənin qüvvəsinə xitam verilərkən qaytarmağa borcludur (maddə 725.2)
3. Françayz alanın müəyyən ərazinin hüdudları daxilində rəqabət aparması üzərində ən çoxu bir il müddətinə qadağan qoyula bilər (maddə 729.1)
4. Kirayəçi əvəzsiz istifadəyə götürdüyü əşyanın müqavilə üzrə istifadəsi çərçivəsində dəyişməsi və ya pisləşməsi üçün məsuliyyət daşımır (maddə 734.2)
5. Kirayəyə verən əvəzsiz istifadə müqaviləsini vaxtından əvvəl ləğv edə bilər: gözlənilməz hallar nəticəsində əşyaya ehtiyac duyduqda; kirayəçi müqavilənin şərtlərini pozmaqla istifadə etdikdə; kirayəçi öldükdə (maddə 737)
6. Kirayəyə verənin əvəzsiz istifadəyə verilmiş əşyanın dəyişməsi və ya pisləşməsi nəticəsində dəyən zərərin əvəzinin ödənilməsi hüquqları, habelə kirayəçinin çəkdiyi zəruri xərclərin əvəzinin ödənilməsi hüquqları altı aydan sonra qüvvədən düşür (maddə 738)
7. Borcverən öz nizamnamə kapitalındakı payın (səhmin) alınması məqsədilə borc verə bilməz (maddə 739.4)
8. Faizlər, o cümlədən gecikdirilmiş vaxt üçün hesablanan faizlər və digər haqlar yalnız borcun qaytarıldığı günədək ödənilməmiş əsas borc qalığı məbləğinə hesablanır (maddə 740.4)
9. Gəlir əldə etmək məqsədilə müntəzəm olaraq, habelə qeyri-məhdud subyektlərə pul vəsaitlərinin borc verilməsi yalnız normativ hüquqi aktlara uyğun olaraq kreditlərin verilməsi fəaliyyətinin həyata keçirilməsi hüququna malik şəxs tərəfindən həyata keçirilə bilər (maddə 740.10)
10. Borcalan borc müqaviləsi predmeti ona verilənədək borcun alınmasından tam və ya qismən birtərəfli qaydada imtina edə bilər (maddə 741.2)

Biliyini yoxla: Dərs 56 testi — 25 sual · bütün testlər

Əvvəlki mövzu: torpaq icarəsində müddətlər və ləğv (maddə 715–722).

Növbəti mövzu: kredit müqaviləsi və istehlak krediti (maddə 743–746-2).