Hüquqi şəxsin əsas müddəaları

Hüquqi şəxs bir fiziki və ya hüquqi şəxs, yaxud fiziki və hüquqi şəxslərin toplusu tərəfindən yaradıla bilər, üzvlüyə əsaslana bilər, üzvlərin olmasından asılı ola və ya asılı olmaya bilər, sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul ola və ya məşğul olmaya bilər (maddə 43.2). Azərbaycan Respublikası və bələdiyyələr mülki hüquq münasibətlərində eynilə digər hüquqi şəxslər kimi iştirak edir; bu hallarda onların səlahiyyətlərini hüquqi şəxs olmayan orqanları həyata keçirir (maddə 43.3–43.4).

Hüquqi şəxslər fəaliyyətinin əsas məqsədi mənfəət götürmək olan (kommersiya hüquqi şəxsləri), əsas məqsədi mənfəət götürmək olmayan və götürülən mənfəəti iştirakçıları arasında bölüşdürməyən (qeyri-kommersiya hüquqi şəxsləri), habelə ümumdövlət və (və ya) ictimai əhəmiyyət daşıyan fəaliyyətlə məşğul olan (publik hüquqi şəxslər) qurumlar ola bilər (maddə 43.5). Qeyri-kommersiya hüquqi şəxsləri ictimai birliklər, fondlar, hüquqi şəxslərin ittifaqları formasında, habelə qanunvericilikdə nəzərdə tutulan digər formalarda yaradıla bilər; onlar sahibkarlıq fəaliyyəti ilə yalnız o hallarda məşğul ola bilər ki, bu fəaliyyət yaradılarkən qarşıya qoyulmuş məqsədlərə nail olmağa xidmət etsin və bu məqsədlərə uyğun gəlsin; sahibkarlıq üçün onlar təsərrüfat cəmiyyətləri yarada və ya onlarda iştirak edə bilərlər (maddə 43.6). Publik hüquqi şəxslərin fəaliyyəti bu Məcəllə, «Publik hüquqi şəxslər haqqında» və «Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı haqqında» qanunlarla tənzimlənir (maddə 43.7).

⚠ İmtahan tələsi: «qeyri-kommersiya hüquqi şəxsi sahibkarlıqla məşğul ola bilməz» variantı səhvdir: yalnız bu fəaliyyət yaradılma məqsədlərinə nail olmağa xidmət etdikdə və onlara uyğun gəldikdə məşğul ola bilər, həmçinin təsərrüfat cəmiyyətləri yarada və onlarda iştirak edə bilər (maddə 43.6). Qeyri-kommersiya formalarının siyahısı da açıqdır — «qanunvericilikdə nəzərdə tutulan digər formalar».

📌 Qeyd: 43.3–43.4 birinci dərsdəki qayda ilə birlikdə oxunur: dövlət hakimiyyəti və yerli özünüidarə orqanlarının digər şəxslərlə mülki hüquq münasibətləri, qanunda ayrı qayda nəzərdə tutulmayıbsa, mülki qanunvericiliklə tənzimlənir (maddə 5.2).

Hüquq qabiliyyəti və lisenziya (maddə 44)

Hüquqi şəxs dövlət qeydiyyatına alındığı andan mülki hüquqlara malikdir və mülki vəzifələr daşıyır; onun hüquq qabiliyyətinə ləğvinin başa çatdığı an xitam verilir (maddə 44.1). Kommersiya hüquqi şəxsləri qanunla qadağan edilməyən istənilən fəaliyyət növünü həyata keçirmək üçün zəruri mülki hüquqlara malik ola və mülki vəzifələr daşıya bilərlər; siyahısı qanunvericiliklə müəyyənləşdirilən ayrı-ayrı fəaliyyət növləri ilə hüquqi şəxslər yalnız xüsusi icazə (lisenziya) əsasında məşğul ola bilər (maddə 44.2). Hüquqi şəxsin hüquqları yalnız qanunla nəzərdə tutulan hallarda və qaydada məhdudlaşdırıla bilər, o, məhdudlaşdırma haqqında qərardan məhkəməyə etiraz verə bilər (maddə 44.3). Lisenziya tələb olunan fəaliyyət hüququ lisenziyanın alındığı andan və ya lisenziyada göstərilən vaxtda əmələ gəlir və, qanunvericiliklə ayrı qayda müəyyənləşdirilməyibsə, lisenziyanın müddəti qurtardıqda xitam verilir (maddə 44.4).

⚠ İmtahan tələsi: hüquq qabiliyyəti təsis edildiyi və ya nizamnamə təsdiq edildiyi andan yox, dövlət qeydiyyatına alındığı andan yaranır; ona ləğv haqqında qərar qəbul edildikdə yox, ləğvin başa çatdığı an xitam verilir (maddə 44.1).

Yaradılma, təsisçilərin məsuliyyəti, nizamnamə (maddə 45–47)

Hüquqi şəxs təsis edilməsi və nizamnaməsinin hazırlanması yolu ilə yaradılır (maddə 45.1). Təsisçilər bir neçədirsə, onlar müqavilə bağlayaraq nizamnaməni, yaradılma üzrə birgə fəaliyyət qaydasını, öz əmlaklarının hüquqi şəxsə verilməsi və onun fəaliyyətində iştirak şərtlərini müəyyənləşdirirlər (maddə 45.2). Təsisçilər hüquqi şəxsin dövlət qeydiyyatına alınmasına qədər əmələ gəlmiş, onun yaradılması ilə bağlı öhdəliklər üzrə birgə məsuliyyət daşıyırlar (maddə 46).

Təsisçilərin təsdiq etdiyi nizamnamə hüquqi şəxsin təsis sənədidir; «Banklar haqqında» və «İnvestisiya fondları haqqında» qanunlarda nəzərdə tutulmuş hallar istisna olmaqla, bir təsisçinin yaratdığı hüquqi şəxs həmin təsisçinin təsdiq etdiyi nizamnamə əsasında fəaliyyət göstərir (maddə 47.1). Nizamnamədə hüquqi şəxsin adı, olduğu yer, fəaliyyətinin idarə edilməsi qaydası və ləğvi qaydası, qeyri-kommersiya hüquqi şəxsinin nizamnaməsində isə həm də fəaliyyətinin predmeti və məqsədləri müəyyənləşdirilir. Nizamnamələrdə dövlət orqanlarının (qurumlarının) və yerli özünüidarə orqanlarının səlahiyyətlərinin mənimsənilməsinə, habelə dövlət nəzarəti və yoxlama funksiyalarının nəzərdə tutulmasına yol verilmir; istisna publik hüquqi şəxslər və müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi qurumun təsdiq etdiyi nizamnamə ilə dövlət nəzarəti və yoxlama funksiyaları verilmiş hüquqi şəxslərdir (maddə 47.2).

Nizamnamədəki dəyişikliklər dövlət qeydiyyatına alındığı andan üçüncü şəxslər üçün hüquqi qüvvəyə minir; lakin hüquqi şəxslər və onların təsisçiləri (iştirakçıları) bu dəyişiklikləri nəzərə alaraq hərəkət etmiş üçüncü şəxslərlə münasibətlərdə dəyişikliklərin qeydə alınmadığına istinad edə bilməzlər (maddə 47.3).

Dövlət qeydiyyatı (maddə 48)

Hüquqi şəxs müvafiq icra hakimiyyəti orqanında dövlət qeydiyyatına alınmalıdır; qeydiyyat məlumatları, o cümlədən kommersiya təşkilatlarının firma adı, ümumi tanışlıq üçün açıq olan hüquqi şəxslərin dövlət reyestrinə daxil edilir (maddə 48.1). Qeydiyyata almaqdan imtinaya «Hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı və dövlət reyestri haqqında» Qanunda nəzərdə tutulan hallarda yol verilir; imtinadan, habelə qeydiyyatdan yayınmaqdan məhkəməyə şikayət verilə bilər (maddə 48.2). Hüquqi şəxs yalnız qanunla müəyyənləşdirilmiş hallarda yenidən qeydə alınmalıdır (maddə 48.3).

Hüquqi şəxsin orqanları və onların məsuliyyəti (maddə 49)

Hüquqi şəxs qanunvericiliyə və nizamnaməyə uyğun fəaliyyət göstərən öz orqanları vasitəsilə mülki hüquqlar əldə edir və mülki vəzifələr götürür; orqanların seçilməsi və ya təyin edilməsi qaydası nizamnamə, habelə banklar, sığorta fəaliyyəti, investisiya fondları, qiymətli kağızlar bazarı və əmanətlərin sığortalanması haqqında qanunlarla müəyyənləşdirilir (maddə 49.1). Hüquqi şəxs iştirakçıları, habelə təmsilçiləri vasitəsilə də mülki hüquqlar əldə edə və vəzifələr götürə bilər (maddə 49.2).

Hüquqi şəxs adından çıxış edən şəxs, o cümlədən idarəetmə orqanlarında (müşahidə (direktorlar) şurası, icra orqanı) təmsil olunan hər hansı şəxs vəzifələrini yerinə yetirərkən vicdanla, peşəkar qaydada və məntiqlə hərəkət etməyə, hüquqi şəxsin və onun bütün iştirakçılarının maraqlarına sadiq olmağa, hüquqi şəxsin maraqlarını öz maraqlarından üstün tutmağa, ehtiyatlı olmağa, qərarların qəbulu zamanı ədalətli və qərəzsiz olmağa borcludur və bu vəzifələrin hüquqi şəxsin maraqlarına uyğun yerinə yetirilməsi üçün məsuliyyət daşıyır. Nizamnamə kapitalında ən azı 5 faiz paya (səhmə) malik iştirakçının (iştirakçıların) tələbi ilə o, vəzifələrini pozduqda pozuntu nəticəsində hüquqi şəxsə dəymiş zərərin əvəzini ödəməlidir (maddə 49.3).

Belə şəxs hüquqi şəxsə və ya səhmdara (payçıya) dəyən zərərə görə 49.4-də sadalanan altı halda məsuliyyət daşıyır:

• hüquqi şəxs zərərlə işlədikdə və ya onun mənfəətinə qeyri-mütənasib həcmdə idarəetmə orqanlarının üzvlərinə bonuslar ödənilməsi;
• hüquqi şəxsin əmlakının bazar şərtlərindən əhəmiyyətli dərəcədə aşağı şərtlərlə və qiymətlə özgəninkiləşdirilməsi və ya istifadəyə verilməsi;
• hüquqi şəxsə aidiyyəti olan şəxslərlə qanunun tələblərini pozan və ya onun maraqlarına təhlükə yaradan müqavilələr bağlanması;
• bağlanmış müqavilələr əsasında malların (işlərin, xidmətlərin) real dəyərindən əhəmiyyətli dərəcədə yuxarı qiymətə satın alınması;
• özü, aidiyyəti olan şəxslər və ya digər şəxslər üçün maddi və qeyri-maddi nemətlər və onlara hüquqlar təmin etmək məqsədilə əmlakın mənimsənilməsi və ya israf edilməsi;
• səhmdarlara (payçılara) münasibətdə ədalətsiz və ya onlara ziyan vuran əqdlərin bağlanması.

Belə şəxs hüquqi şəxsə vurulmuş zərərə görə ümumi yığıncağın qərarı ilə vəzifədən kənarlaşdırıla bilər; onun inzibati və ya cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsi onu hüquqi şəxsə dəymiş zərərin ödənilməsi vəzifəsindən azad etmir (maddə 49.5). 49.4-dəki hallar baş verdikdə və ya onlara dair əsaslı şübhələr olduqda nizamnamə kapitalında ən azı 10 faiz paya (səhmə) malik iştirakçı (iştirakçılar) həmin hallarla bağlı hüquqi şəxsdə olan bütün sənədləri (konkret sənəd göstərilmədən) və ya məlumatları baxış keçirmək üçün tələb edə bilər; tələb 5 (beş) iş günü ərzində təmin edilməlidir, surət istənildikdə təsdiqlənmiş surətlər təqdim olunur, iştirakçı isə baxış zamanı öyrəndiyi məlumatların konfidensiallığını qorumalı və qanunda nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla onları üçüncü şəxslərə ötürməməlidir (maddə 49.6).

⚠ İmtahan tələsi: faizləri qarışdırmayın: vəzifəsini pozan şəxsdən hüquqi şəxsə dəymiş zərərin ödənilməsi — ən azı 5 faiz pay sahibinin tələbi ilə (maddə 49.3); sənədlərə baxış tələbi — ən azı 10 faiz pay sahibi, təmin müddəti 5 iş günü (maddə 49.6).

📌 Yadda saxla — testlərdə ən çox düşən 12 fakt

1. Hüquqi şəxs — dövlət qeydiyyatından keçmiş, ayrıca əmlakı olan, öhdəlikləri üçün bu əmlakla cavabdeh, məhkəmədə iddiaçı və ya cavabdeh ola bilən qurum; müstəqil balansı olmalıdır (maddə 43.1)
2. Dövlət və bələdiyyələr mülki münasibətlərdə digər hüquqi şəxslər kimi iştirak edir, səlahiyyətlərini hüquqi şəxs olmayan orqanları həyata keçirir (maddə 43.3–43.4)
3. Kommersiya — əsas məqsəd mənfəət; qeyri-kommersiya — mənfəət əsas məqsəd deyil və iştirakçılar arasında bölüşdürülmür; publik — ümumdövlət və (və ya) ictimai əhəmiyyətli fəaliyyət (maddə 43.5)
4. Qeyri-kommersiya hüquqi şəxsi sahibkarlıqla yalnız bu fəaliyyət onun məqsədlərinə xidmət etdikdə və uyğun gəldikdə məşğul ola, təsərrüfat cəmiyyəti yarada və onda iştirak edə bilər (maddə 43.6)
5. Hüquq qabiliyyəti — dövlət qeydiyyatı anından, xitam — ləğvin başa çatdığı an (maddə 44.1)
6. Kommersiya hüquqi şəxsi qanunla qadağan edilməyən istənilən fəaliyyət üçün hüquqlara malik ola bilər; siyahıdakı fəaliyyət növləri — yalnız lisenziya əsasında (maddə 44.2)
7. Hüquqların məhdudlaşdırılması — yalnız qanunla nəzərdə tutulan hallarda və qaydada, qərardan məhkəməyə etiraz verilə bilər (maddə 44.3)
8. Təsisçilər qeydiyyata qədər əmələ gəlmiş, yaradılma ilə bağlı öhdəliklər üzrə birgə məsuliyyət daşıyır (maddə 46)
9. Nizamnamə — təsis sənədi; dəyişikliklər üçüncü şəxslər üçün qeydiyyat anından qüvvəyə minir, lakin onları nəzərə alan üçüncü şəxslərə qarşı qeydiyyatın olmamasına istinad edilə bilməz (maddə 47.1, 47.3)
10. Qeydiyyatdan imtinadan və qeydiyyatdan yayınmaqdan məhkəməyə şikayət verilə bilər; yenidən qeydə alma — yalnız qanunla müəyyənləşdirilmiş hallarda (maddə 48.2–48.3)
11. Hüquqi şəxs adından çıxış edən şəxs vəzifəsini pozduqda zərəri ən azı 5 % pay sahibinin tələbi ilə ödəməlidir; inzibati və ya cinayət məsuliyyəti onu zərəri ödəmək vəzifəsindən azad etmir (maddə 49.3, 49.5)
12. Ən azı 10 % pay sahibi 49.4 halları üzrə sənəd tələb edə bilər, tələb 5 iş günü ərzində təmin edilməlidir (maddə 49.6)

Biliyini yoxla: Dərs 4 testi — 25 sual · bütün testlər

Əvvəlki mövzu: qəyyumluq, itkin və ölmüş elan edilmə (maddə 35–42).

Növbəti mövzu: aidiyyəti şəxslər, yenidən təşkil (maddə 49-1–58).