Əsas anlayışlar və alınmanın əsasları

Əsas anlayışlar (maddə 1)

Qanunun məqsədləri üçün 22 anlayış verilir (maddə 1.1.1–1.1.22). Alınma — dövlət ehtiyacları üçün bələdiyyə və xüsusi mülkiyyətdə olan torpaq (onun müəyyən hissəsi) üzərində mülkiyyət, istifadə və icarə hüquqlarına, torpaqdan istifadəyə dair yüklülüklər (məhdudiyyətlər) də daxil olmaqla xitam verilməsi yolu ilə həmin torpağın mülkiyyətçidən könüllü və ya məcburi qaydada əvəzi ödənilməklə dövlət tərəfindən satın alınması, həmçinin istifadədə və (və ya) icarədə olan dövlət torpaqlarının müvafiq kompensasiya ödənilməklə istifadəçidən və ya icarəçidən geri alınmasıdır (maddə 1.1.1).

Torpaq — mülkiyyətdə olan, üzərində istifadə və icarə kimi hüquqların, habelə yüklülüklərin (məhdudiyyətlərin) mövcud olduğu və ya olmadığı torpaq sahələri, binalar, qurğular və torpaqla möhkəm bağlı olan (ondan ayrıla bilməyən) digər əşyalar, yəni təyinatına tənasübsüz zərər vurulmadan yerinin dəyişdirilməsi mümkün olmayan obyektlər (maddə 1.1.2). Tikili — torpaqla möhkəm bağlı olub təyinatına tənasübsüz zərər vurulmadan yerinin dəyişdirilməsi mümkün olmayan bütün əmlak, o cümlədən bağ evləri, divar, hasar, yarımçıq (inşası başa çatdırılmamış) tikili (maddə 1.1.3).

Kompensasiya — Qanuna əsasən torpaqların alınması və ya torpağa dair hüquqları ilə bağlı alınmanın təsirinə məruz qalan şəxslərə verilən, pul, əmlak və ya digər formada ifadə olunan əvəzdir (maddə 1.1.6); iddiaçı — alınmanın təsirinə məruz qalan, kompensasiya iddiasında olan şəxsdir (maddə 1.1.8). Narahatlıq — torpağın məcburi alınması nəticəsində iddiaçının məruz qaldığı və ya onun çəkdiyi xərc və köçürülmə ilə bağlı, o cümlədən torpağın Qanunla müəyyən edilmiş qiymətinə birbaşa əsaslanmayan hər hansı pul zərəri (maddə 1.1.9). Zərərli təsir — alınan torpaqda dövlət ehtiyacının yaranmasına səbəb olmuş layihənin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar alınan torpaqla yanaşı olan və ya saxlanılan (alınmayan) torpağın bazar qiymətinin və ya bərpa qiymətinin azaldılmış məbləği (maddə 1.1.11); saxlanılan torpaq — torpağın müəyyən hissəsi alındıqda onun alınmanın təsirinə məruz qalan şəxsdə saxlanılan hissəsi (maddə 1.1.22). Digər anlayışlar Qanunun başqa müddəalarına istinadla verilir:

Alınmaya əsas verən dövlət ehtiyacları (maddə 3)

Qanuna əsasən torpağın alına biləcəyi dövlət ehtiyacları 6 bənddə sadalanır (maddə 3.1.1–3.1.6):

• dövlət əhəmiyyətli yolların və digər kommunikasiya xətlərinin (magistral neft və qaz boru kəmərlərinin, kanalizasiya, yüksək gərginlikli elektrik xətlərinin, hidrotexniki qurğuların) çəkilməsi və quraşdırılması;
• sərhədboyu zolaqda dövlət sərhədinin etibarlı mühafizəsinin təmin edilməsi;
• müdafiə və təhlükəsizlik əhəmiyyətli obyektlərin tikilməsi;
• dövlət əhəmiyyətli dağ-mədən sənayesi obyektlərinin tikilməsi;
• dəniz limanının ərazisinin artırılması;
• dövlət mülkiyyətində olan hava limanlarının (aeroportların) və (və ya) aerodromların genişləndirilməsi və ya yeni hava limanlarının (aeroportların) və (və ya) aerodromların inşası.

Torpaqlar dövlət ehtiyacları üçün yalnız bu Qanunda nəzərdə tutulmuş hallarda alına bilər (maddə 3.2).

Razılaşma və ya məhkəmə qərarı (maddə 4)

3-cü maddəyə uyğun olaraq dövlət ehtiyacları üçün tələb olunan hər hansı torpaq və ya paylı mülkiyyətdə olan torpaqda müvafiq pay (paylar) mülkiyyətçi (mülkiyyətçilər) ilə razılaşma əsasında, belə razılıq əldə edilmədikdə isə məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş qərarı əsasında məcburi qaydada dövlət tərəfindən kompensasiya ödənilməklə alına bilər (maddə 4.1). Dövlət alınmanın təsirinə məruz qalan şəxslərlə razılıq əldə etməkdə və həmin torpaq üçün bazar qiymətini və ya bərpa qiymətini ödəməkdə bütün səylərindən istifadə etmək öhdəliyini daşıyır və bu öhdəliyi yerinə yetirənədək Qanunda alınma ilə bağlı müəyyən edilmiş müvafiq səlahiyyətlərdən istifadə edə bilməz (maddə 4.2).

⚠ İmtahan tələsi: razılıq əldə edilmədikdə torpaq alan orqanın qərarı ilə və ya qanuni qüvvəyə minməmiş məhkəmə qərarı ilə deyil, məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş qərarı əsasında məcburi qaydada alına bilər (maddə 4.1).

Alına bilən torpaqlar (maddə 5)

İstifadədə, icarədə olmasından və istifadəyə dair yüklülüklərdən (məhdudiyyətlərdən) asılı olmayaraq dövlət ehtiyacları üçün xüsusi mülkiyyətdə və bələdiyyə mülkiyyətində olan torpaqlar alına bilər (maddə 5.1). Dövlət mülkiyyətində olan torpaqlar üzərində isə istifadə və icarə hüquqları dövlət ehtiyacları üçün geri alınır (maddə 5.2) — istifadəçidən və ya icarəçidən müvafiq kompensasiya ödənilməklə (maddə 1.1.1).

Alan orqan (maddə 6)

Alan orqan 9.1-ci maddədə nəzərdə tutulmuş qaydada qəbul edilən, torpağın alınmasını zəruri edən dövlət ehtiyacının mövcudluğu barədə qərarla müəyyən olunur və alınmanı konkret halda dövlətin adından icra edir (maddə 6.1). Onu müəyyənləşdirərkən orqanların qanunvericiliklə müəyyən edilmiş fəaliyyət istiqamətləri, təklif olunan layihənin həyata keçirilməsi üçün tələb olunan maliyyə və digər zəruri imkanları nəzərə alınmalıdır (maddə 6.2). Alan orqan alınmanın icrası ilə bağlı məsuliyyət daşıyır; prosesdə iştirak edən bütün digər orqanlar (təşkilatlar) tələb olunan müddət çərçivəsində onun müraciətlərini təmin etməlidirlər (maddə 6.4).

Müvafiq icra hakimiyyəti orqanı alan orqan tərəfindən Qanunun tələblərinə riayət olunmasını təmin etmək məqsədilə aşağıdakılarla məhdudlaşmayan müəyyən şərtlər irəli sürə bilər (maddə 6.3):

• təklif edilən alınma ilə bağlı ictimai məsləhətləşmələrin keçirilməsi;
• iddiaçıya təklif olunan kompensasiyaya əlavə olaraq ödəniləcək kompensasiyaların növlərinin və məbləğlərinin müəyyən edilməsi;
• alınma prosesinin icrası planı və ya onun bir hissəsi;
• kompensasiyaların növlərinin, ödəniş formalarının və müddətlərinin müəyyən edilməsi.

📌 Qeyd: 6.3-cü maddədəki siyahı açıqdır («aşağıdakılarla məhdudlaşmayan»), şərt irəli sürmək isə vəzifə kimi deyil, imkan kimi verilib — «irəli sürə bilər» (maddə 6.3).

Alınmanın təsirinə məruz qalan şəxslər (maddə 7)

Torpağın və ya onun müəyyən hissəsinin alınması nəticəsində öz torpağından köçürülən və həmin torpaqda yaşamaq və ondan istifadə hüququnu itirən, torpağının və digər əmlakının miqdarının, dəyərinin və ya faydalılığının azalmasına məruz qalan, sahibkarlıq fəaliyyətini tam və ya qismən davam etdirmək iqtidarında olmayan, iş yerini itirən, ümumi istifadə imkanlarını əldə etməkdən məhrum olan, əmlakının, yaxud yaşamaq üçün vasitələrinin hər hansı digər itkisi və azalmasına məruz qalan şəxs alınmanın təsirinə məruz qalan şəxs hesab edilir (maddə 7.1) və Qanunla müəyyən olunmuş qaydada bu itki və məhrumiyyətlər nəzərə alınmaqla kompensasiya almaq hüququna malikdir (maddə 7.2). 7.1-ci maddə nəzərə alınmaqla, həmçinin 11-ci maddənin müddəalarına əməl etmək şərti ilə aşağıdakılar da belə şəxs hesab edilir (maddə 7.3):

• torpaqla bağlı dövlət qeydiyyatına alınmış mülkiyyət, istifadə və ya icarə hüquqları olan, habelə qanunvericiliklə dövlət qeydiyyatı tələb olunmayan qanunauyğun istifadə və ya icarə hüquqları olan şəxslər (maddə 7.3.1);
• siyahıya alma dövründə yazılı sənədlərlə təsdiq edilən torpaqla bağlı qanuni, lakin dövlət qeydiyyatına alınmamış mülkiyyət, istifadə və ya icarə hüquqları olan şəxslər (maddə 7.3.2);
• ikinci əldən icarəyə verən qismində icarəçi, üçüncü şəxslərə istifadəyə verən qismində istifadəçi və ya istifadəçi ilə şifahi və ya yazılı həqiqi sübutla təsdiq edilən razılaşma əsasında torpağı qısa müddətli istifadə edən şəxslər (maddə 7.3.3);
• torpağa hüququnun yaranmasına səbəb olan, qanun tərəfindən tanınan uzun müddətli istifadə əsasında torpaqda yaşayan şəxslər (maddə 7.3.4);
• yaşadıqları torpaqla bağlı qanuni hüquqları olmayan şəxslər (maddə 7.3.5).

7.3.2-ci bəndə görə Qanun qüvvəyə minənədək torpaq üzərində hüquqların əmələ gəlməsi üçün əsas olan dövlət orqanı və bələdiyyə aktlarının və müqavilənin qanunvericiliyin tələblərinə riayət etməməklə qəbul edilməsi və ya bağlanması şəxsin torpaqla bağlı hüquqlarının qanunsuz hesab edilməsi üçün əsas ola bilməz. 7.1-ci maddədəki hər hansı şəxsin ailə üzvləri qismində torpaqda yaşayan şəxslər də alınmanın təsirinə məruz qalan şəxs hesab edilir (maddə 7.6).

7.3.1–7.3.4-cü bəndlərdəki kateqoriyalara aid olan şəxslər itirdikləri torpaqla bağlı kompensasiya və digər yardımlarla təmin edilir (maddə 7.4). 7.3.5-ci bənddəki şəxslər isə daşınmaz əmlak istisna olmaqla, yalnız köçürülməsi ilə bağlı yardımla və köçürülmə zamanı daşınar əmlakına vurulmuş zərərin ödənilməsinə yönəlmiş yardımlarla təmin edilir (maddə 7.5).

⚠ İmtahan tələsi: yaşadığı torpaqla bağlı qanuni hüququ olmayan şəxs də (7.1 nəzərə alınmaqla və 11-ci maddəyə əməl etmək şərti ilə) alınmanın təsirinə məruz qalan şəxs hesab edilir (maddə 7.3.5), lakin itirilən torpaqla bağlı kompensasiya və digər yardımlar 7.4-cü maddədə 7.3.1–7.3.4 üzrə şəxslər üçün nəzərdə tutulub; ona yalnız 7.5-ci maddədəki yardımlar verilir.

Nəzarət orqanı (maddə 8)

Alınmanın həyata keçirilməsi zamanı qanunvericiliyin tələblərinə riayət olunmasına nəzarət və şikayətlərə baxılması müvafiq icra hakimiyyəti orqanı — nəzarət orqanı tərəfindən həyata keçirilir (maddə 8.1). Onun funksiyaları (maddə 8.2.1–8.2.7):

• tələb olunduğu hallarda alınma prosesi ilə bağlı təkliflərə dair rəy hazırlamaq;
• alan orqanın alınma prosedurlarına nəzarət etmək;
• qiymətləndirmənin düzgün aparılmasını müəyyən etmək məqsədilə prosedurları davamlı şəkildə yoxlamaq və səmərəliliyi artırmaq üçün dəyişikliklər təklif etmək;
• ictimai iclaslara nəzarət etmək və iclaslarda edilən etirazlara və təqdimatlara dair hesabatlar hazırlamaq;
• şəxsdən torpağa sahibliyin alınması başlayana qədər kompensasiyanın ödənilməsinin və ya köçürülmənin həyata keçirilməsinin təmin edildiyinə əmin olmaq;
• alınmanın təsirinə məruz qalan şəxsin şəxsən və ya qanunvericiliklə vəkalət verdiyi şəxs vasitəsilə alınma prosesinin istənilən məsələsi ilə bağlı verdiyi şikayətə baxmaq, araşdırmaq və alan orqana tövsiyələrlə birgə rəy təqdim etmək;
• alınma ilə bağlı hesabatlar hazırlamaq.

Nəzarət orqanı zəruri hallarda məsələlərin araşdırılması məqsədilə ekspert və ya mütəxəssis xidmətlərindən istifadə edə bilər (maddə 8.3), hazırladığı təklif və hesabatları müvafiq icra hakimiyyəti orqanına təqdim edir (maddə 8.4). O, öz mülahizəsinə görə alınmanın Qanunun tələblərinə riayət edilməməklə həyata keçirildiyini hesab etdiyi hallarda, prosesin istənilən mərhələsində alan orqana hüquqların alınması, köçürülmə, tikililərin sökülməsi, tikinti işləri də daxil olmaqla hər hansı işlərin və hərəkətlərin dərhal dayandırılması haqqında icrası məcburi olan göstərişlər verə bilər (maddə 8.5).

⚠ İmtahan tələsi: göstərişin yerinə yetirilməsinin təmin edilməməsi nəticəsində maraqlı şəxsə dəymiş ziyanı nəzarət orqanı deyil, alan orqan ödəyir (maddə 8.5).

📌 Yadda saxla — testlərdə ən çox düşən 10 fakt

1. Qanunun müddəaları Ələt azad iqtisadi zonasına şamil edilmir (maddə 2.2)
2. Alınma — dövlət ehtiyacları üçün bələdiyyə və xüsusi mülkiyyətdə olan torpağın əvəzi ödənilməklə dövlət tərəfindən satın alınması, həmçinin istifadədə və (və ya) icarədə olan dövlət torpaqlarının kompensasiya ödənilməklə geri alınması (maddə 1.1.1)
3. Torpaq anlayışına torpaq sahələri ilə yanaşı binalar, qurğular və torpaqla möhkəm bağlı olan digər əşyalar da daxildir (maddə 1.1.2)
4. Dövlət ehtiyacları 6 bənddə sadalanır; torpaqlar dövlət ehtiyacları üçün yalnız Qanunda nəzərdə tutulmuş hallarda alına bilər (maddə 3.1–3.2)
5. Razılıq əldə edilmədikdə torpaq məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş qərarı əsasında məcburi qaydada, kompensasiya ödənilməklə alına bilər (maddə 4.1)
6. Dövlət razılıq əldə etmək və bazar və ya bərpa qiymətini ödəmək üçün bütün səylərindən istifadə etmək öhdəliyini yerinə yetirənədək müvafiq alınma səlahiyyətlərindən istifadə edə bilməz (maddə 4.2)
7. Xüsusi və bələdiyyə torpaqları istifadədə, icarədə olmasından və yüklülüklərdən asılı olmayaraq alına bilər (maddə 5.1)
8. 7.3-cü maddədəki şəxslər 7.1 nəzərə alınmaqla və 11-ci maddəyə əməl etmək şərti ilə alınmanın təsirinə məruz qalan şəxs hesab edilir; 7.1-dəki şəxsin ailə üzvləri qismində torpaqda yaşayanlar da (maddə 7.3, 7.6)
9. 7.3.5 üzrə şəxslər daşınmaz əmlak istisna olmaqla yalnız köçürülmə ilə bağlı yardımla və köçürülmə zamanı daşınar əmlakına vurulmuş zərərin ödənilməsinə yönəlmiş yardımlarla təmin edilir (maddə 7.5)
10. Nəzarət orqanı alınmanın Qanunun tələblərinə riayət edilməməklə həyata keçirildiyini hesab etdikdə istənilən mərhələdə işlərin dərhal dayandırılması haqqında alan orqana icrası məcburi göstəriş verə bilər; göstərişin yerinə yetirilməsinin təmin edilməməsi nəticəsində maraqlı şəxsə dəymiş ziyanı alan orqan ödəyir (maddə 8.5)

Biliyini yoxla: Dərs 1 testi — 25 sual · bütün testlər

Növbəti mövzu: alınmaya hazırlıq, rəsmi elan və ictimai iclas (maddə 9–15).