İnstansiyalar və qərarlar

Konstitusiya Məhkəməsinin fəaliyyəti və hakimlərinin statusu isə bu Qanunla deyil, «Konstitusiya Məhkəməsi haqqında» Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə müəyyən olunur (maddə 1). Növbəti dərsdə öyrənəcəyiniz məhkəmə sistemi siyahısında da Konstitusiya Məhkəməsi yoxdur (maddə 19).

⚠ İmtahan tələsi: «Konstitusiya Məhkəməsinin fəaliyyəti Məhkəmələr və hakimlər haqqında Qanunla tənzimlənir» variantı səhvdir — bunun üçün ayrıca qanun var (maddə 1). Qadağa fövqəladə məhkəmələrə (eləcə də xarici dövlətlərin, yaxud bu Qanunla nəzərdə tutulmayan qaydada məhkəmələrin yaradılmasına) aiddir: «hərbi məhkəmələrin yaradılması qadağandır» variantı da səhvdir, çünki hərbi, inzibati və kommersiya məhkəmələri məhkəmə sisteminə daxildir (maddə 19).

Qanunvericilik (maddə 2)

Məhkəmələr və hakimlər haqqında qanunvericilik dörd hissədən ibarətdir: Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası, bu Qanun, digər qanunvericilik aktları və Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələr (maddə 2). Ələt azad iqtisadi zonasında mübahisələr həll edilərkən «Ələt azad iqtisadi zonası haqqında» Qanunun tələbləri nəzərə alınır (maddə 2).

📌 Qeyd: 2-ci və 6-cı maddələr dövlət qulluğu (BB/BA) proqramına daxil deyil — onlar hakimlik imtahanı üçün qısa verilib. Proqramda olan oxşar siyahı 4-cü maddədədir: məhkəmələrin işlərə baxarkən rəhbər tutduğu aktlar (maddə 4).

Məhkəmələrin vəzifələri (maddə 3)

Məhkəmələrin fəaliyyəti yalnız iki istiqamətə yönəldilib: ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsinə və qanunvericiliklə müəyyən edilmiş hallarda və qaydada məhkəmə nəzarətinin həyata keçirilməsinə (maddə 3). Ədalət mühakiməsini həyata keçirərkən məhkəmələr Konstitusiyada təsbit edilmiş insan və vətəndaş hüquqlarını və azadlıqlarını, mülkiyyət formasından asılı olmayaraq bütün müəssisə, idarə və təşkilatların, siyasi partiyaların, ictimai birliklərin və digər hüquqi şəxslərin hüquqlarını və qanuni mənafelərini hər cür qəsdlərdən və qanun pozuntularından müdafiə edir, Konstitusiyada və bu Qanunda nəzərdə tutulmuş digər vəzifələri həyata keçirir (maddə 3). Məhkəmələrin üzərinə başqa vəzifələr qoyulması yolverilməzdir (maddə 3).

⚠ İmtahan tələsi: «məhkəmələr yalnız ədalət mühakiməsini həyata keçirir» cavabı natamamdır — ikinci istiqamət məhkəmə nəzarətidir, o da yalnız qanunvericiliklə müəyyən edilmiş hallarda və qaydada (maddə 3). Müəssisə, idarə və təşkilatların hüquqları və qanuni mənafeləri mülkiyyət formasından asılı olmayaraq müdafiə olunur — «yalnız dövlət müəssisələri» variantı səhvdir.

İşlərə baxılma: instansiyalar və tərkib (maddə 4)

Məhkəmələrdə işlərə üç instansiya üzrə baxılır: birinci instansiya, apellyasiya və kassasiya (maddə 4). Qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş hallarda və qaydada işlərə kollegial və hakim tərəfindən təkbaşına baxılır: birinci instansiya məhkəməsində — hakim təkbaşına və ya üç hakimdən ibarət tərkibdə, apellyasiya və kassasiya instansiyası məhkəməsində isə üç və ya daha çox hakimdən ibarət tərkibdə (maddə 4).

İşlərə baxarkən məhkəmələr Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasını, qanunlarını və digər qanunvericilik aktlarını, eləcə də tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələri rəhbər tutur (maddə 4). İşlərə baxılarkən məhkəmə iclasının protokolu aparılır; iclasın gedişini və məhkəmə istintaqı zamanı aparılan prosessual hərəkətləri qeyd etmək üçün texniki vasitələrdən istifadə edilə bilər (maddə 4).

⚠ İmtahan tələsi: birinci instansiyada tərkib ya bir hakim (təkbaşına), ya da üç hakimdir — «iki hakim» və ya «beş hakim» variantı yoxdur; apellyasiya və kassasiyada isə üç və ya daha çox hakim olmalıdır, təkbaşına baxış orada nəzərdə tutulmayıb (maddə 4). Fellərə diqqət: protokol aparılır (məcburi), texniki vasitələrdən isə istifadə edilə bilər (ixtiyari).

Məhkəmə qərarları: növləri, yayılması, icrası (maddə 5)

Baxılmış işlər üzrə məhkəmələr Azərbaycan Respublikası adından dörd növ akt çıxarır: qətnamələr, hökmlər, qərardadlar və qərarlar — qanun onların hamısını birlikdə «qərarlar» adlandırır (maddə 5). Məhkəmələrin bütün qərarları qəbul olunduğu gündən bir aydan gec olmayaraq, anonimləşdirilməklə, elektron qaydada yayılmalıdır (maddə 5).

Qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada qanuni qüvvəyə minmiş qərarlar Azərbaycan Respublikası ərazisində bütün fiziki və hüquqi şəxslər tərəfindən mütləq, vaxtında və dəqiq icra olunmalıdır (maddə 5). Qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə qərarlarının icra edilməməsi qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş məsuliyyətə səbəb olur (maddə 5).

📌 Qeyd: «qərar» sözü 5-ci maddədə iki mənada işlənir: dörd növdən biri (qətnamə, hökm, qərardad, qərar) və hamısının ümumi adı («bundan sonra — qərarlar»). Ona görə bir ay ərzində yayılma qaydası da, qanuni qüvvəyə minmiş qərarın mütləq icrası da qətnamə, hökm və qərardada şamil olunur (maddə 5).

⚠ İmtahan tələsi: bir aylıq müddət qərarın qəbul olunduğu gündən hesablanır — «qanuni qüvvəyə mindiyi gündən» deyil; qərarlar anonimləşdirilməklə yayılır (maddə 5). İcra öhdəliyi isə qanuni qüvvəyə minmiş qərarlara aiddir və bütün fiziki və hüquqi şəxslərə şamil olunur — «yalnız dövlət orqanları» variantı səhvdir. Qərarlar «xalq adından» və ya «məhkəmə adından» deyil, Azərbaycan Respublikası adından çıxarılır.

Məhkəmə hakimiyyətinin rəmzləri (maddə 6)

Məhkəmə hakimiyyətinin rəmzləri Azərbaycan Respublikasının Dövlət bayrağından, Dövlət gerbindən və ədalət mühakiməsinin rəsmi emblemlərindən ibarətdir; bütün hakimlər məhkəmə iclaslarını xüsusi geyimdə aparır (maddə 6). Rəsmi emblemlərin və hakimlərin xüsusi geyim formasının təsviri Konstitusiyanın 94-cü maddəsinin 5-ci bəndinə uyğun olaraq qanunla müəyyən edilir (maddə 6). Bu maddə də BB/BA proqramından kənardır; hakimlik imtahanı üçün yadda saxlayın ki, rəmzlər siyahısında Dövlət himni yoxdur.

📌 Yadda saxla — testlərdə ən çox düşən 12 fakt

1. Məhkəmələr Azərbaycan Respublikasının qanunları ilə təsis edilir (maddə 1)
2. Fövqəladə məhkəmələrin, xarici dövlətlərin, yaxud bu Qanunla nəzərdə tutulmayan qaydada məhkəmələrin yaradılması qadağandır — Konstitusiyanın 125-ci maddəsinin VI hissəsinə uyğun olaraq (maddə 1)
3. Məhkəmələrin səlahiyyətlərini dəyişdirmək üçün müəyyən olunmamış hüquqi üsulların tətbiqi də qadağandır (maddə 1)
4. Konstitusiya Məhkəməsi — «Konstitusiya Məhkəməsi haqqında» Qanunla tənzimlənir (maddə 1)
5. Məhkəmə fəaliyyəti yalnız ədalət mühakiməsinə və qanunvericiliklə müəyyən edilmiş hallarda və qaydada məhkəmə nəzarətinə yönəlib (maddə 3)
6. Məhkəmələrin üzərinə başqa vəzifələr qoyulması yolverilməzdir (maddə 3)
7. 3 instansiya: birinci, apellyasiya, kassasiya (maddə 4)
8. Birinci instansiya — təkbaşına və ya 3 hakim; apellyasiya və kassasiya — 3 və ya daha çox hakim (maddə 4)
9. Protokol aparılır; texniki vasitələrdən istifadə edilə bilər (maddə 4)
10. 4 növ qərar — qətnamə, hökm, qərardad, qərar; hamısı Azərbaycan Respublikası adından çıxarılır (maddə 5)
11. Bütün qərarlar qəbul olunduğu gündən 1 aydan gec olmayaraq, anonimləşdirilməklə, elektron qaydada yayılır (maddə 5)
12. Qanuni qüvvəyə minmiş qərar bütün fiziki və hüquqi şəxslər tərəfindən mütləq, vaxtında, dəqiq icra olunur; icra etməmək məsuliyyət yaradır (maddə 5)

Biliyini yoxla: Dərs 1 testi — 25 sual · bütün dövlət qulluğu testləri

Növbəti mövzu: prinsiplər, məhkəmə sistemi (maddə 7–19).