Prinsiplər və məsuliyyət

Qanunvericiliyin vəzifələri qorumaqdan, möhkəmləndirməkdən və qarşısını almaqdan ibarətdir: insan hüquq və azadlıqlarını, sağlamlığı, sanitariya-epidemioloji salamatlığı, ictimai mənəviyyatı, mülkiyyəti, iqtisadi maraqları, ictimai qaydanı və təhlükəsizliyi, ətraf mühiti və idarəçilik qaydalarını qorumaq, qanunçuluğu möhkəmləndirmək, xətaların qarşısını almaq (maddə 2). Məsuliyyətin əsası belədir: şəxs bu Məcəllə ilə nəzərdə tutulmuş xətanın törədilməsində təqsirli hesab edilməli və əməli xəta tərkibinin bütün digər əlamətlərini daşımalıdır (maddə 3).

Altı prinsip və onların məzmunu (maddə 4–7)

Məcəllə altı prinsipə əsaslanır (maddə 4):

• insan və vətəndaş hüquqlarına və azadlıqlarına hörmət edilməsi;
• qanunçuluq;
• qanun qarşısında bərabərlik;
• təqsirsizlik prezumpsiyası;
• ədalətlilik;
• inzibati xətaların qarşısının alınması.

İnsan və vətəndaş hüquqları və azadlıqları ali dəyərə malikdir; onların pozulmasına yol verən bütün dövlət orqanları, qurumları və vəzifəli şəxslər məsuliyyət daşıyırlar (maddə 5.1). Məcəllə belə pozuntuların qarşısını alır (maddə 5.2); icraatın təmin olunması tədbirləri tətbiq edilərkən insan ləyaqətini alçaldan qərara və hərəkətə yol verilmir (maddə 5.3).

Qanunçuluq prinsipi üç elementdən ibarətdir: tənbeh bu Məcəlləyə uyğun olaraq tətbiq edilir (maddə 6.1); icraatın təmin olunması tədbirləri tətbiq edilərkən qanunvericiliyə əməl olunması yuxarı orqanların və vəzifəli şəxslərin idarə nəzarəti, məhkəmə və prokuror nəzarəti və şikayət etmək hüququ ilə təmin edilir (maddə 6.2); qanunvericiliyin analogiya üzrə tətbiqinə yol verilmir (maddə 6.3).

Bərabərlik prinsipi xəta törətmiş şəxsləri irqindən, milliyyətindən, dinindən, dilindən, cinsindən, mənşəyindən, əmlak vəziyyətindən, qulluq mövqeyindən, əqidəsindən və digər hallardan asılı olmayaraq bərabər sayır; bu əsaslara görə heç kəs nə məsuliyyətə cəlb oluna, nə də ondan azad oluna bilər (maddə 7.1). Hüquqi şəxslər mülkiyyət formasından, yerləşdiyi yerdən, təşkilati-hüquqi formasından və tabeliyindən asılı olmayaraq cəlb edilirlər (maddə 7.3). Keçmiş Prezidentin və arvadının (ərinin) toxunulmazlığı ayrıca Konstitusiya Qanunu ilə tənzimlənir (maddə 7.2).

⚠ İmtahan tələsi: bərabərlik maddəsindəki əsaslara görə nə cəlb etmək, nə də azad etmək olar (maddə 7.1); «yalnız cəlb etmək olmaz» variantı yarımçıqdır. Analogiya üzrə tətbiq isə qadağandır (maddə 6.3).

Təqsirsizlik prezumpsiyası, ədalətlilik və profilaktika (maddə 8–10)

Barəsində icraat aparılan şəxsin təqsiri Məcəllədə nəzərdə tutulmuş qaydada sübuta yetmədikdə və bu, işə baxmış hakimin, səlahiyyətli orqanın (vəzifəli şəxsin) qüvvəyə minmiş qərarı ilə müəyyən edilmədikdə, o, təqsirsiz hesab edilir (maddə 8.1). Məsuliyyətə cəlb olunmuş şəxs təqsirsizliyini sübut etməyə borclu deyildir (maddə 8.2), şübhələr isə onun xeyrinə həll edilir (maddə 8.3).

Ədalətlilik prinsipi tənbehin xətanın xarakterinə, törədilmə hallarına və təqsirli bilinən şəxsin şəxsiyyətinə uyğun olmasını tələb edir (maddə 9.1). Bir xətaya görə heç kim iki dəfə məsuliyyətə cəlb oluna bilməz; lakin uzanan xətaya görə cəlb olunduqdan sonra da xətanı törətməkdə davam edən şəxs yenidən cəlb olunur (maddə 9.2). Profilaktika dövlət orqanlarının (qurumlarının) və bələdiyyələrin vəzifəsidir: onlar xətaların qarşısının alınması, onlara kömək edən səbəb və şəraitin aradan qaldırılması, hüquq şüurunun yüksəldilməsi sahəsində tədbirlər həyata keçirirlər (maddə 10).

📌 Qeyd: maddə 9.2 «iki dəfə məsuliyyət olmaz» qaydasını və uzanan xəta istisnasını bir bənddə birləşdirir: cəlb olunduqdan sonra da xətanı davam etdirən şəxs yenidən cəlb olunur.

Qanunvericiliyin zaman üzrə qüvvəsi (maddə 11)

İcraatın aparılması, qərarların qəbul və icra edilməsi həmin vaxtda qüvvədə olan inzibati xətalar qanunvericiliyinə uyğun həyata keçirilir (maddə 11.1). Məsuliyyəti yüngülləşdirən və ya aradan qaldıran normativ hüquqi aktların geriyə qüvvəsi vardır — onlar qüvvəyə minənədək törədilmiş, habelə tənbeh tətbiqi haqqında qərarı tam icra olunmamış xətalara da şamil edilir (maddə 11.2). Məsuliyyət müəyyən edən və ya gücləndirən aktların isə geriyə qüvvəsi yoxdur (maddə 11.3).

İnzibati xəta anlayışı və təqsirin formaları (maddə 12–14)

İnzibati xəta — bu Məcəllə ilə qorunan ictimai münasibətlərə qəsd edən, hüquqazidd olan, təqsirli sayılan (qəsdən və ya ehtiyatsızlıqdan törədilən) və məsuliyyətə səbəb olan hərəkət və ya hərəkətsizlikdir (maddə 12.1). Xüsusi hissədəki əməllərə görə məsuliyyət yalnız o halda yaranır ki, bu əməllər cinayət məsuliyyətinə səbəb olmasın (maddə 12.2).

Xəta qəsdən törədilmiş sayılır, əgər şəxs əməlinin hüquqazidd xarakterini dərk etmiş, zərərli nəticələrini qabaqcadan görmüş və bunları arzu etmişdirsə, yaxud nəticələrin baş verməsinə şüurlu surətdə yol vermişdirsə (maddə 13). Xəta ehtiyatsızlıqdan törədilmiş sayılır, əgər şəxs nəticələrin baş verə biləcəyi imkanını görmüş, lakin kifayət qədər əsas olmadan qarşısını alacağını güman etmişdirsə, yaxud lazımi diqqət və ehtiyatlılıq göstərərək nəticələri görməli olduğu və görə biləcəyi halda onları görməmişdirsə (maddə 14).

Anlaqsızlıq və fiziki şəxslərin məsuliyyəti (maddə 15–16)

Əməli törədən zaman anlaqsız vəziyyətdə olan şəxs — xroniki psixi xəstəlik, psixi fəaliyyətin müvəqqəti pozulması, əqli gerilik və ya başqa psixi xəstəlik ucbatından əməlinin faktiki xarakterini və ictimai təhlükəliliyini dərk etmək və ya onu idarə etmək iqtidarında olmayan şəxs — inzibati məsuliyyətə cəlb edilmir (maddə 15).

Məsuliyyət yaşı on altıdır: xəta törədərkən on altı yaşı tamam olmuş fiziki şəxslər məsuliyyətə cəlb olunurlar (maddə 16.1). İlk dəfə xəta törətmiş on altı yaşından on səkkiz yaşınadək şəxslər psixi inkişafı, həyat şəraiti, səhhəti və təhsili nəzərə alınmaqla uşaq hüquqlarının müdafiəsi üzrə komissiyalar tərəfindən məsuliyyətdən azad oluna və barələrində «Uşaq hüquqlarının müdafiəsi üzrə komissiyalar haqqında Əsasnamə» ilə müəyyən edilmiş təsir tədbirləri tətbiq edilə bilər; bu imkan inzibati həbs və ya ictimai işlər nəzərdə tutan xətalara şamil edilmir. Belə işlər xətanın aşkar edildiyi vaxtdan 2 iş günü müddətində komissiyalara göndərilir (maddə 16.2).

Hərbi qulluqçular intizam nizamnamələrində bilavasitə nəzərdə tutulmuş hallarda intizam məsuliyyəti, qalan hallarda ümumi əsaslarla inzibati məsuliyyət daşıyırlar; onlara ictimai işlər, habelə Məcəllənin 41-ci fəslindəki xətalar istisna olmaqla digər xətalara görə inzibati həbs tətbiq edilə bilməz (maddə 16.3). Hakim və ya səlahiyyətli orqan (vəzifəli şəxs) belə şəxslər barəsində tənbeh əvəzinə materialları intizam məsuliyyəti məsələsinin həlli üçün müvafiq icra hakimiyyəti orqanına verə bilər (maddə 16.4). Əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər Azərbaycan Respublikasının ərazisində törətdikləri xətalara görə ümumi əsaslarla məsuliyyətə cəlb olunurlar (maddə 16.5); beynəlxalq müqavilələrə əsasən toxunulmazlıq hüququndan istifadə edən əcnəbilərin məsuliyyəti isə beynəlxalq hüquq normalarına uyğun həll edilir (maddə 16.6).

⚠ İmtahan tələsi: iki yaş rəqəmi qarışdırılır — məsuliyyət 16 yaşdan başlayır (maddə 16.1), komissiya qaydası isə 16–18 yaş aralığına və ilk dəfə xəta törədənlərə aiddir (maddə 16.2). Müddət də 2 iş günüdür, sadəcə «2 gün» deyil.

Vəzifəli və hüquqi şəxslərin məsuliyyəti (maddə 17–18)

Vəzifəli şəxslər öz vəzifələrinin yerinə yetirilməməsi və ya lazımınca yerinə yetirilməməsi ilə bağlı xətalara görə cəlb olunurlar (maddə 17). Anlayış genişdir: dövlət hakimiyyətinin nümayəndəsi funksiyasını icra edənlər; dövlət orqanlarında, bələdiyyələrdə, Silahlı Qüvvələrdə, dövlət və qeyri-dövlət təşkilatlarında, o cümlədən publik hüquqi şəxslərdə təşkilati-sərəncamverici və ya inzibati-təsərrüfat vəzifələrində daimi, müvəqqəti, yaxud xüsusi səlahiyyət əsasında çalışanlar; habelə hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq edib belə səlahiyyətləri yerinə yetirən fiziki şəxslər (maddə 17).

Hüquqi şəxslər, o cümlədən xarici hüquqi şəxslər və onların filial və nümayəndəlikləri Xüsusi hissədəki xətalara görə cəlb olunurlar (maddə 18.1). Məsuliyyət hüquqi şəxsin xeyrinə və ya maraqlarının qorunması üçün törədilən xətalardan doğur; dörd şəxs qrupu sadalanır: təmsil etmək səlahiyyəti olan vəzifəli şəxs (maddə 18.2.1); onun adından qərar qəbul etmək səlahiyyəti olan vəzifəli şəxs (maddə 18.2.2); fəaliyyətə nəzarət etmək səlahiyyəti olan vəzifəli şəxs (maddə 18.2.3); həmin şəxslər tərəfindən nəzarətin həyata keçirilməməsi nəticəsində hüquqi şəxsin işçisi (maddə 18.2.4).

Hüquqi şəxsin məsuliyyəti əməli törətmiş vəzifəli şəxsinkini istisna etmir (maddə 18.3); maddə 18.2-dəki vəzifəli şəxs barəsində icraata maddə 53.1.8 əsasında (o öldükdə) xitam verilməsi də maneə deyil (maddə 18.4). Hüquqi şəxsə tənbeh yalnız hakim tərəfindən tətbiq edilir (maddə 18.5) — istisna maddə 127-3.6-dadır. Eyni istisna ilə səlahiyyətli orqan maddə 18.2-dəki əsasların olduğu qənaətinə gələrsə, protokolu məhkəməyə göndərir (maddə 18.6); əsaslar yoxdursa, işə özü baxıb qərar qəbul edir (maddə 18.7). Məhkəmə qərar qəbul edənədək hüquqi şəxs yenidən təşkil olunarsa, məsuliyyətə hüquqi varis cəlb olunur; qərar qəbul olunduğu vaxtdan tam icra olunana və ya ləğv edilənədək isə yenidən təşkil, yaxud təsisçilərin (iştirakçıların) və ya nizamnamə ilə vəkil edilmiş orqanın qərarı ilə ləğv qadağandır (maddə 18.8).

📌 Qeyd: praktik ayrım budur — fiziki və vəzifəli şəxsə tənbehi həm hakim, həm səlahiyyətli orqan verə bilər, hüquqi şəxsə isə (bir istisna ilə) yalnız hakim (maddə 18.5); elə bu qayda protokolun ünvanını da müəyyən edir (maddə 18.6–18.7).

⚠ İmtahan tələsi: maddə 18.8-dəki qadağa yenidən təşkilə, ləğvə isə bütün formalarında deyil, təsisçilərin (iştirakçıların) və ya nizamnamə ilə vəkil edilmiş orqanın qərarı ilə ləğvə aiddir.

📌 Yadda saxla — testlərdə ən çox düşən 12 fakt

1. Qanunvericilik bu Məcəllədən ibarətdir; məsuliyyət müəyyən edən qanun yalnız ona daxil olduqdan sonra tətbiq edilir (maddə 1.1, maddə 1.3)
2. Xüsusi rejim — Ələt azad iqtisadi zonası (maddə 1.4)
3. Prinsiplər 6-dır (maddə 4); qanunvericiliyin analogiya üzrə tətbiqi qadağandır (maddə 6.3)
4. Təqsirsizliyi sübut etmək vəzifə deyil, şübhələr şəxsin xeyrinə həll olunur (maddə 8.2–8.3)
5. Bir xətaya görə iki dəfə məsuliyyət olmaz; uzanan xəta davam etdirilərsə — olar (maddə 9.2)
6. Yüngülləşdirən aktın geriyə qüvvəsi var, məsuliyyəti gücləndirənin yoxdur (maddə 11.2–11.3)
7. Xüsusi hissədəki əmələ görə inzibati məsuliyyət o, cinayət məsuliyyətinə səbəb olmadıqda yaranır (maddə 12.2)
8. Anlaqsız vəziyyətdə əməl törədən şəxs inzibati məsuliyyətə cəlb edilmir (maddə 15)
9. Məsuliyyət yaşı — 16; komissiya qaydası — 16–18 yaş, ilk dəfə, 2 iş günü (maddə 16.1–16.2)
10. Hərbi qulluqçulara ictimai işlər tətbiq edilmir, inzibati həbs yalnız 41-ci fəsil xətalarında mümkündür (maddə 16.3)
11. Hüquqi şəxsin məsuliyyəti onun xeyrinə və ya maraqlarının qorunması üçün 4 şəxs qrupunun törətdiyi xətalardan doğur və vəzifəli şəxsinkini istisna etmir (maddə 18.2, maddə 18.3)
12. Maddə 127-3.6-dakı hal istisna olmaqla hüquqi şəxsə tənbehi yalnız hakim verir və əsaslar varsa protokol məhkəməyə göndərilir (maddə 18.5–18.6)

Biliyini yoxla: Dərs 1 testi — 25 sual · bütün testlər

Növbəti mövzu: inzibati tənbeh növləri (maddə 19–30).